Одоо цаашдаа www.barbagsh.mn -д бичих юм. Энэ маань Гамп хэмээх, чухам өндрийн харайлтаар бол Сергей Бубка, хоккэйгоор бол Уэйн Грэцки болсон блогчин андтайгаа үүсгэн бий болгосон, олон найз нөхөд, зочдынхоо хүчээр өргөжин тэлж байгаа блог билээ. Харин deeplybluesky блогийн өнгө аяс буюу, цуврал онигоо сэлт, сэтгэлийн зарим хөдөлгөөн, түүнчлэн миний одоо ч дуусаагүй амьдрал болох “хэлний курс” цуврал зэрэг юмнууд энэ буланд нь тусгайлан орох юм. Удахгүй цэгцлээд, үргэлжлүүлээд явнаа. Та нарыгаа барбагш блогдоо урьж байна гэхийн ялдамд баярлаж талархсанаа илэрхийлээд ийнхүү кирилл үсгийн дүрмээр 8-9 хуруугаар кийбордыг товшоодохлоо.

Хэ, гуниг ч төрөх шиг. Хуучин байрнаасаа нүүдэг өдөр, баахан найзуудтайгаа хамаг юмаа зөөн ачиж байхдаа зогсоо зайгүй эрхлэн жаргачихаад, яг машин асаад хөдлөх болоход нэг ийм санагдаж билээ, 8 настай байхад.

Яаху мээсэнжэр.
-юу бн
-юмгүй дээ, мани нотбүүкнийхээ дэлгэцийг хагалчаад…
-оо яаж бгаан. аль зэрэг хагалсын харая
-Гайгүй ээ.
-хары л даа дэлгэцээ явуул
-яаж?
-Photo share нээгээд, ctrl+prtsc гээд……

Эхнэр нь нөхөртөө залуу байхад нь өөрийнх нь араас гүйгээд гүйгээд сууж чадаагүй залуусын тухай хуучлана. Нөхөр:
-Азгүй юм
-Харин тэхх, азгүй л залуус….
-Үгүй ээ би би!!!

Ресторанд нэгэн эр бүтэн шарсан загас захиалтал хөрчихсөн загас авчрав. Эр бухимдан зөөгчийг дуудлаа. -Энэ чинь аль хэдийнэ хөрчихсөн байна!
Зөөгч загасанд хүрч үзсэнээ нүдээ том болгон гайхаж, -хүүе яанаа тийм байна гэж шивнээд тонгойн цээжинд нь чихээ нааснаа нүдээ бүр том болгож, -энэ чинь бүр үхчихсэн байна шүү дээ гэлээ.

Туйлшрал.
Бяцxан хүү лууван идэхгүй гэж чарлана. Хоолноос нь бүх лууванг түүж байж арай гэж идүүлэв.
-За одоо хичээлдээ явья, хоцорлоо хувцсаа өмс. Май энэ оймс.
-Аа..аа…. өмскүэ!
-Яагаад?
-Энэ чинь луувангийн өнгөтэй байна!!

Сэмээстрийн төгсгөл ойртох тусам ирэх хүмүүс цөөрч, зарим өдөр багштайгаа нийлээд тав зургуулханаа л үзэж тардаг болов. Сүүлдээ багшийн идэвх ч суларч хичээлийн төгсгөлд, за маргааш ирэх үү гэж асуудаг боллоо. Идэвх сулрах ч юу байхав, хэд гуравхан хүнд хичээл заах ямар л олиг байхав, их сургуулийн багш байсан хүнд. Үзэгчгүй тоглоод байгаа жүжигчин шиг. Тийн шүү, түүнд яг л тэгж санагддаг байсан байх. Яагаад гэвэл… :

Их сургуулийн багш байсан гэж мань хүн өөрөө хэлсэн юм. Мехикогийн их сургуульд шүү бүр. Дандаа мундаг газруудаар багшилж байсан тухайгаа тэр байсгээд л ярьдаг. Ер нь яриаг нь сонсоод байхад тэр нэг бол 60 хол гарсан настай, нэг бол 5-тайдаа их сургуульд элсэж сурсан болов уу гэмээр. Уг нь багцаагаар ихдээ 40, багадаа ч 40 настай хүн. Жаахан дэлсээ яриатай нөхөр шиг санагддаг юм. Хэдэн яриаг нь сийрүүлвээс:
Яриа 1.
Би нэг удаа Боливид байлаа. Боливичууд газар тариалан их эрхлэнэ. Нэг удаа хэдэн боливи эмэгтэйчүүд тариалангийн талбайд тонголзон ажиллаж байтал нэг эмэгтэй гэнэт өндийгөөд “Шэээф!” хэмээн хашгирдым байна. Би ч хараад  байжээсэн. Тэгээд тэр даргадаа, “Шэф, би төрөх гээд байна, төрчөөд ирий” гэж хэлээд гэдсээ бариад хурдан хурдан алхаад явсан. Явсаар нэгэн аварга том модны ёроолд очиж суулаа. Тэгээд доош унжсан мөчрөөс амандаа зууж, гараараа атгаж дүлсээр байгаад төрсөн, төрөөд харин хүүхдээ нэг гартаа тэврээд үргэлжлүүлээд ажилласан юм даа. 5 минутад л болсон явдал….

Яриа 2.
-Манай найзын өвөө нь 131 насалсан. Нас бараад удаагүй л байна. Эмч хэлэхдээ элэгний хорт хавдар гэсэн, тэр дэндүү их тэкилла уудаг байсан юм.  Хэрвээ тийм их тэкилла уудгүй байсан бол хэд ч хүрэх байсныг мэдэхгүй
-Ой ухаан нь зүгээр байсиймуу?
-Гайхалтай! Бүр багынхаа юмыг ч санадаг байсан
-Дэлхийн  1-р дайныг санадаг байсан уу?
- Мэдээж, 2-р дайныг ч санана.

Яриа 3.
-Манай эмээ одоо 93-тай. Дугуй унаа л хотын гудамжаар сүнгэнээд байдаг хүн дээ. Залуу охин байхдаа манай өвөөг унтлагын өрөөнийхөө цонхоор оруулж хонодог байсан. Харин нэг өлөө явах гэсэн чинь шаты нь хүн аваад явцан, тэгээд 2 давхраас үсэрсэн дээ манай өвөө
- Тэгээд зүгээрүү?
-Тэгээд… яахав дээ хөлөө л хугалсан.

Багш дэгсдүүлээд байгаа тухай би ангийнхантайгаа ярьдаггүй байлаа. Тэд юу гэж дүгнэх нь сонин биш, харин надад хөгжилтэй. Миний өмнө яг л амьд Мянгуужин зогсож байгаам  шиг санагддаг байв. Гэм хоргүй хөөрхөн ярианууд хөвөрч өгнө дөө. Өдөр бүр, хичээлийн нэг сэдэв эхлүүт л тэрэнтэй холбоотой нэг түүх ярина. Дасгал ажиллаж байхад нэг сонирхолтой өгүүлбэр таарвал зүгээр орхино л гэж байхгүй. Би нэг удаа… гээд л явж өгнө. Нүүр амаа хувиргах, биеэрээ театрчилсан хөдөлгөөн хийх зэрэгтээ үнэхээр авьяастай, хамаг л инээд бардаг сан. Заримдаа бүр нэг юм хэлчээд бид хэрхэн хүлээж авахыг ажиглаад байх нь илт мэдрэгддэг. Ер нь яриа болгоныхоо дараа ер бусын сайхнаар инээмсэглэж хүн нэг бүрийг ээлжлэн харна .
Харин заасан хичээлээс нь үлдэж хоцрох юмаар ч маруухан даа. Заах ёстой юмаа гялс манс хэлчээ л  ардаас нь тэрэнтэйгээ холбоотой нэг хошин юм олж залгаад замруулчдаг хүн. Гү юм суры гэсэн хүнд муу ч гэсэн багш олдно гэдэг аз л байх л даа. Бодоод байхад, тэр залуудаа жүжигчин болохыг мөрөөддөг байгаад бүтэлгүйтсэн (Нүүр царайны хувьд ч  базаахгүй ээ, эв хавгүй маш том хамар… за ер нь зургий нь тавчий доо. Хаа байсан миний блогоос хэн л олж харав гэж, харлаа ч ямар монгол хэл мэдхийм биш). Тэгээд мөрөөдлөө биелүүлэх хамгийн дөхөм ажил нь герман хэлний багш болох байсийн болуу даа л  гэж бодогддог юм. Самбарынхаа өмнө зогсчоод, гадны орнуудаас ирсэн хэдэн бүрэг шавь нараа инээлгэж таашаал авна, эгээ л тайз, үзэгч 2 шиг…

2. Мoнголчууд маань энэ явдлыг их л эмзэгээр хүлэээж авч байна. Үндэстнийх нь сэтгэхүйн хувьд ойлгож болноo. Хайрлан хүндэлдэг, ганц сайхан аваргы нь ид үед нь сумогоос гаргачxаар бөхдөө хайртай монгол хүмүүс хор шар нь буцалж л байгаа байх.
Харин Дагвадорж сумогийн л ачаар их амжилтын эзэн, их мөнгөний эзэн, дэлхий даяар дуурссан өндөр нэр хүндийн эзэн болж чадсан гэдгийг нь битгий мартаарай. СУМОГИЙН Л АЧААР шүү. Тиймээ тэр олон юмна эзэн, харин сумогийн ертөнцөд бол тэр жирийн бөх хүн, японы гудамжинд бол жирийн нэг иргэн хүн. Тэр гадаа гараад хэн нэгний нохойд ч гар хүрэх эрхгүй. Хууль бол хууль, өндөр хөгжилтэй орнуудад түүнийг биелүүлэх л гэж гаргадаг юм. Монголд бол хууль зөрчөөд байгаагаа мэдэж авах л гэж гаргадаг байх. Тэр олон удаа төвөг учруулж байжээ. Харин ч өмгөөлж хамгаалах багштай, дэмжигчид олонтой байсандаа сумогоосоо хөөгдчилгүй өдий хүрж.

3. Энэ явдлаас Япон улсын хөгжлийн нууцыг, японы гадаад дахинд нэр хүндтэй байдгийн учрыг өшөө сайн мэдэж авлаа. Энэ бол чанга хариуцлага, хуулиа яс барьдаг, хуулийн өмнө хэн ч эрх тэгш байдаг чанар. Японы гудамжинд ИХ АВАРГА ба жирийн иргэн 2 яг адилхан эрхтэй. Япон бол ази тивийн ардчилал хамгийн сайн хөгжсөн орон. Хүний эрхийг яаж дээдэлдгийг, хариуцлага, дүрэм журмыг юуны тулд бий болгодгийг, дэлхийн аль ч иргэний дээр зөвхөн хууль л байдгийг, дэлхийн аль ч иргэн бусад иргэнтэй зөвхөн хуулийн дотор харьцдагийг харж байна. Японд бол жирийн иргэн намайг хэнээс ч дор үзэхгүй л юм байна. Эх орондоо бид яадаг билээ дээ. Түүнийг дэмждэг хүн бүхэнд маш харамсалтай явдал болсон ч эрүүл сэтгэхүйтэй ард ирэгдтэй улс оронд газар энийг эсэргүүцэхгүй нь лав.

4. Бас нэг сайхан аварга маань үлдлээ. Бас аварга болох сайхан арслан ч байна. Үзэх юм дуусаагүй ээ.

5. Харин Дагваад маань одоо Монголын хууль үйлчилж хүчрэхгүй дээ… ?

Ингэсгээд би бослоо. Тэгжугаад дараа нь яаж ийгээд нэг тэнэг асуулт олж тавихаас тэдгээр Оросын империйн иргэдэд.

Суудалдаа суутал миний ширээ анд Сириэс ирсэн эмэгтэй, мөн нэгэн ахимаг Сири эртэй ярилцаж байна. Авткаадын тухай л яриад байх шиг араабаар. Яаг би диплом хийдэг жил энэ программыг манай сургуулийнхан хэрэглэж эхэлж байсан нийтээрээ, би мэдкүү л дээ, дуулснаас л биш. Дугай л суулаа. Гэтэл багш ч ирэв. Аа уучлаарай энээ тэрээ, автуус унаа гэж хэрэг алгаа энээ тэрээ гэж жижхэн оршилдоод хичээлдээ орлөө. Хүмүүс инерцээрээ ер нь л буу халчих гээд байна. Тэгсээр өөрийнхөө орны тухай бусдын асуултад хариулах, хариулахдаа саяхан давтсан холбоос үгнүүдийг хэрэглэхээр болов .

Эхлээд хар эмэгтэй босов.
-Чи хаанаас ирсэн бэ?
-Герман хэл сурах гэж Нигээрээс ирсэн
-Чиний төрөлх хэл юу вэ?
-Англи
-Гүэ, эх хэл чинь?
-Англи…
-Үгүй ээ бүр яг… жинхэнэ эх хэл`?
-Аан… 200 хэлтэй шд.  (Дённн!!!!)

Дараа нь өөр нэг том эмэгтэй самбарын урд гарав
-Чи хаанаас ирсэн бэ?
-Их сургуульд сурах гэж Монтенэгрогоос ирсэн.
-Монтенэгро хаана байдаг билээ?
-Балкан. Би бол Балкан эмэгтэй!  (Yu-huuu!! Балкан эмэгтэй! хэхэ)

Албани залуу гарч ирлээ. Биеэ сүрхий авч явдаг мийс залуу.
-Чи хаанаас ирсэн бэ?
-энн… Албаниас. энн… хэлний күрсээ төгсөөд… энн…. цаашдаа их сургуульд сурна
-Танай хуучин Югославын хэлнүүд бүгдээрээ төстэй тээ?
-Үгүй Албани xэл, энн…шал өөр.
-Ямар бүлгийн хэл юм?
-энн… Мэдкүү .
Түүний нүүр нь час улайгаад, эвгүй байдалд ороод байлаа. Сургуулийн коридоорт өөртөө итгэлтэй өндөр царайлаг боловч олны өмнө гарахаараа шалчийчихдаг ажээ. Бүх хүн түүнийг хурдан суулгахыг хүссэн. Өмнөөс нь санаа зовоод байсан байх.

Дараа нь Румын эмэгтэй гарсан.
-Чи хаанаас ирсэн бэ?
-Румынээс, гүй яахав дэ энд надаа таалагддаг, би энд найз залуутайгаа амьдардийн, тэгээд ер нь дэлгүүр мэлгүүр хэсэх би аймар дуртай, найз залуугаа дагуулаа л, гү яахав таалагдсан юмаа худалдаж авах дуртай, би гэхдээ дэлгүүр хэсэх өвчтэй байж магадгүй, надад 12 хивс байгаа, дахиж ч авна, харин хураагаад л байдаг, тавих газар байхгүй…… (тэр хар ярианы Герман хэл сүрхий сурчээ, гэвч бас л бүгд түүнийг хурдан суугаасай гэж бодож байгаа нь илт. Тэр ч энийг мэдрээд хүмүүс рүү харан инээх гэсэн боловч тэр нь ярвайлт болчоод байлаа.  Би тэсэлгүй хэд гуруун юм асуув)
-Үрмийнээр загасыг пэскарь, загасчныг пэскэрүүш гэдэг тээ?.
-Тийн хэхэ, чи үрмийн хэл мэддиймүү?
-Гүэ гүй багадаа үрмийн ардын үлгэр уншжээсийн, Үрмийнд Пэкалэ гэдэг нэр байдаг уу?
-Айийи? Аа… байдагггг….  байдгүү….. байдаггг……
(хичээлийн дараа бид 2 нэлээн хуучилсан даа бас. Коммунист дэглэмийн тухай, тэр үед хүүхэд байсан тухай, Чаушэскү эхнэртэйгээ буудуулсан тухай, Молдавыг Румынээс салгасан тухай гэж мэгээ л)

Миний ээлж ирлээ
-Чи хаанаас ирсэн бэ?
-Монголоос.
-Чингис xаан. (Гэж өөр нэг албани залуу доогтой хэлсийм даа энэ үед. Тэд биднийг шоолж эхлээд аль хэдийн дундаа ороод явжийна даа. Дэлхийгээр хэрэн тэнэж буй согтуу жижхэн Чингис xаануудын гавьяа.)
-Яасан гэж?
-Зүгээрээ.
-…….
-Танай орон аймар хүйтэн гэж сонссон.
-Тийн хүйтэн, гэхдээ цагаан баавгай байхгүй ээ.
-Тэгээд таануус юу өмсдөг вэ?
-Аа, хуурай цаг агаартай болохоор та нарын боддог шиг тийм аймар бишээ, бүх юм хэвийн. Машинаа гадаа тавьдаг. Өглөө асаагаад явдаг.
-Энд зун гоё байна уу? (гэж нэг хүүхэн эргүүтэв, бусад нь түүнийг шоолж инээлдэв)
-Тэнэгээ ! Монголын зун нэмэх 25.
-…

Гэх мэтээр энэ өдөр зугаатай л өнгөрчлөө. Ангиар дүүрэн инээсэн улсууд, тэр Үрмийнээс бусад нь. Багш ч сайхан стрээсээ гаргаа биз. Тэгжугаад нэг зурагаа татуулна даа ганц нэг. Гэснээс нодлингийн шри-ланк охин нэг удаа хэдэн зураг анги дээр ацарч үзүүлсий. Миний найзууд гээд. Би аманцарлаад наа зурагны чинь гэрэл дутчиж гэж хэлээд гомдоочиж билээ. Бараан хувцастай падан хар хүүхнүүдтэй бараан фоонтой зураг байсийм чинь. Гаднаа инээсэн ч цаанаа ёгх гээ явцан байхаа. Угийн бараан болохоор юм санакуум байх гэсэн чинь бас цагаан байхыг хүсдэг болтойм билээ. Аа яахуу

 Энэ багш байсгээ л өөрийхөө урьд хийж байсан ажлынхаа тухай дурдаж жишээ авах дуртай. Миний мэдэхийн одоогоор амьдралынхаа 20 гаран жилийг ярьцан байгаа. Өөрөө 40-өөс хэтрээгүй л хүн. Хэтэрлээ хэтэрлээ гэхэд…. за нэг 41-тэй л байх гсн. Гэтэл яасан яасан гэнүү. Индонезид 4 жил болж тэнд доктор болсон гэхийг бодоход ямартай ч 25 хүрцэн байсан байж таараа, бакалавар, мастэр.. Дараа нь бас хэзээ нь ч юм бэ Мэхикогийн их сургуульд 1 жил багшилсан гэжугаа. Тэгээд бас хэзээ ч юм нэг цагт театрын сургуульд 10 жил багшилсан. Тэр ч харин гарцаагүй үнээн. Мистер Бинээс огт дутахгүй хошин мэдрэмж, нүүр амны хөдөлгөөн сайтай хүн тэрээр. За тэгээд энэ сургуульдаа 7 дахь жилдээ багшилж байгаан гэнэ лэ. Сардаа 2500 еврогийн цалин авахыг мөрөөддөг, багшлах арга барилын хувьд тийм ч мундаг гэхээргүй, дагтан дүүжин өмд өмсдөг, маш том бундуу хэлбэрийн хамартай, Үүль (Uhl) гэдэг овогтой, ороодог тамхи татдаг ийм л нэг эр.

           Завсарлага болтол тэр 2 басганыг таг мартчиж. Харин коридоороор хүмүүс хөлхөөд эхлэхэд л сая санав. Харж байсан юмаа хааж орхиод гарлаа. Байнуу гүү юүү, байвуул шууд шууд яриад явчих уу яахуу гэсэн юм бодогдохын зуур би коридоорт гарчиж. Хээ нэг нь нойлын үүдэнд зогсжээнэ. За нөгөөгөө хүлээж байгаа байх нь. Одоо очиход тохиромжгүй газар байгаа тул жижхэн хүлээхээр шийдэв. Хүлээнгээ ямар байн байн хараад байлтай биш өөр юм харж байгаа дүр үзүүлээ л зогсоод байлаа. Эсвэл мэлийтэл харж байгаад гэнэт наашаа харчингуут нь би бас гэнэт тааз мааз харж шүгэлддийм билүү ? Харин тэгсэн нөгөөдөх нь нойлоос биш яг миний хажууд нь зогсож байсан ангиас палхийтэл гараад ирдэг байгаа. Сандарсандаа привет гэчлээ. Тэгээ л далбийтал ташаагаа үрээд зогсцон байх даа би бодуул, одоо юу ч санахгүй байна. Тэгсэн харин привет гэж нэг том харчаад явах гэж байна. Ты бурятка да? гээ л хаясан. Мөн ч эв хавгүй хүнээ дээ би. Тэгсэн харин тэр над руу харваа. Удкуу нөгөөх нь ч ирлээ. Нэг нь арай ахимаг юм. Үеэлүүд гэнэ. Залуу нь монголоор түй ч байхгүй, харин ахимаг нь монголоор ярина.

Тэрийгээ бурят хэлээр ярьж байна гэдэг, угаасаа тэдний зан. Монголоосоо аль л болох тусдаа байчих гэсэн, аль л болох европын улс болчих гэсэн л эрмэлзэл нуугддаг шиг байгаан хөөрхийс. Хэзээ ч тэхийн билээ, тэр хамар Иван оролцохгүй л бол лавтайя дахин 100 жил 2 хацран дундаасаа урагшаа гарахгүй ээ.

           За тэгээд хуучлав. Энд арав хүрэхгүй л тооны оросын буриадууд байдаг болтой юм. Байхгүй л гэсэн үг. Манийгаа бодуул энчээ буддын шашны төв мөвөөр явдаг, тэнд нь бүр 2 танхимтай сүм ч байдаг гэх шиг. Дуулаагүүм байна, тэнд нь очиж үзэхээр боллоо юу ч гэсэн. Буриадын овог удам ч ярив. Манай Сэлэнгэ Хөвсгөлийн буриадууд чинь Сонгоол гэдэг овог юм байна. Тэр 2 өөрснөө Сонгоолууд гэнэ. Юм гэдэг сонин юм, явж явж энд ингэж нэг овгийнхоо буриадуудтай таарах гэж. Би бас буриад хүүхдээ гэсэн чинь, -Хэлээ мэднэ гүй? гэж асуусан. Хэ осолдохгүй буриадаа мэджээгаа нь болоо. Харин энд нэг анд маань жинхэнэ буриад эр дээ. Нэрий нь Балвар гэнэ. Ойрд таарсангүй, нэг уулзах хэрэг байгаам сан. Энийг уншиж байвал нэг оффлайн үлдээнэ үү. Гээд нэг зарлалын чанартай юм хэлчээд цааш нь ярихад тэр ахимаг эмэгтэй нь надаа хори буриад, агийн буриад, жидийн (Чита муж орчмын) буриадуудын тухай ярьсан. Харин би, “-хамниган буриад гэж…?” гэхийн завгүй “хамниган бол буриад бишээ” гэсэн эрсxэн хариулт сонслоо.

Хамниган буриад гэж нэрлэгддэг болохоос хамниган гэдэг буриад овог, тодруулбал тийм монгол овог үндэс байхгүй. Харин манжийн эзэрхэлийн үед монголчуудыг зааглах гэж хүчээр аваачсан манж(хамниган)-ууд буриадуудтай холилдон нутагшснаар ардаа буриад гэх тодотгол залгуулах болсон байхым. Одоо ч хөг нь өнгөрөөд  юун яасан манж монгол, манжин махаа яриx. Гээд өөрөө хавын халх гээд бусдыг хятадын эрлийз гэж зүтгээд байдаг байсан өнөөх экс хэн маань буриадаа нуулаа гэж шүүмжлүүлдэг байгаагүй юу. Ийм “буриад” байсийн байжээ, тэгвэл нуухаас яахав гэсэн бодол урьд нэгэн ахтайгаа ярьж байсантай дүйн толгойд манасxийхтэй зэрэгцээд жудагтай ч эр бол доо гэж бодоотохлоо.

           Tэгээд би ч ижийнхээ тухай, ижийн төрсөн эгч Улаан-үд хотоос 140 км-т байх Закаменьск тосгоны уугуул оршин суугч Роза Павловна (шог нэр) эмгэний тухай, тэнд ганцxан удаа очиж байсан, очxод дэлхийн аварга бөх Будаев Борис (Буд хүүдээ Борис гэдэг орос нэг өгчээ) Улаан-үд хотын бичигдээгүй захирагч (рэкэт шахуу л юм, одоо бодоход) болсон байсан тухай, сайн буриад, муу буриадын тухай нэлээн их ярьж амжсан. Дараагийн удаа тэр буддын сүм дээр уулзаж магадгүй тухай хэлэлцээ л пака пака гээд салсан даa. Миний иж ба ижийн тэр эгч эд нар оросын буриадууд биш, нүүр царай ч ондоо, харин тэртээх 30-40 оны үеэр хойд хил дээр жаахан шилжилт хөдөлгөөн болсон юм уу даа. Тэгээд хил зааглаж зурах үед жаахан холын айлд өргүүлцэн байсан тэдний том эгч нь тэр чигтээ шугамын цаана үлдцийн гэнэ лээ. Манай 2 хөрш үе үе хилээ гадагшлуулаад л байсны нэг жишээ болхым даа энэ. Одоо яадын байгаан мэдкү.

Хөвсгөл аймгийн Цагаан-үүр суманд цөөн тооны буриад зон байдгийг тэр бүр хүмүүс мэддэггүй юм. Миний иж бүр уйлганы голд төрж өсөөд залуу цагтаа хот бараадаж химич болсон эмээ. Уйлганы голоос 3 аварга, Цагаан-үүр сумаас нь мөн 4 арслан төрснийг бөх сонирходог баргийн хүмүүс мэднэ дээ. 20 хэдэн жилийн тэртээ их аварга Дарийн Дамдин агсан нутгийнхантайгаа манай гэрээр зочлоод гарсан билээ. Тийм том гарын сарвуу хараад гайхаж л байлаа. 2 өвдөг дээрээ гараа тавиад сөөнгө хоолойгоор юм ярьж байсийм.
           

Гэснээс нөгөө Хазаар эр. Дээр уншсанаа санаад энийг юүгдийн гээд хавиргы нь заасан чинь кабарга гэж авсан . Aa наадах чинь монгол үг, чиний тэр Чингис хааны чинь хэл гээ л ярьж алдсоон тэрүүхэндээ. Өөр түүнтэй нээх юм яриагүй л байна. Хамт сууж барихад хичээл номын хувьд жаахан шавар талдаа болхоор нь суухгүй байгаан хэхэ. Тэгжугаад нэг сайхан хуучлах юм хуна. Хавиргыг Түүркүүд бас кабурга гэдийн байлээ. Хааг көл гэнэ бас. Байжаагаа нь яг л монгол үг шүү. Харин сандалыг сандалэй гэхийм билээ. Сармисыг сарамсaаг (сарамсaал?), арсланг арслаан гэнэ бас. Өөр зөндөө л үгүүд байсан мартчиж. Аа тий, тэнгисийг дэнис, хэн-ийг ким, усыг су гэх мэт. Харин Монголыг маань Моггулстан гээд балиартаад байсан шүү. Энэ сандал сармис арслан энэ тэр бол цаанаасаа, жишээ нь тэр эртний пээрс хэл мэлнээс орж ирсэн байж магад. Ингэж нэрлэх эд зүйлс нь манайд байдаггүй л байсан байж таараа анхнаасаа. Гэтэл жинхэнэ пээрсээр ярьдаг хазаарууд сандалыг шал өөрөөр хэлдийм байлээ. Аа хэн мэдхү дэ.
Гээд байжээтэл манай сайхан орос хэлний чинь маш олон үгнүүд герман, францаас орсым байна. Герман франц нь бас нэг газраас гусаа л даа. Латин нэрлэгээнүүдийг улс болгон өөриймшүүлээ л. Винни Пухыг нэг балласан байдгүй юу тэрэн шиг. Гэхдээ галстук бол яг герман үг хэ.

-Торны шувууд тэнгэрт дүүлэн нисж байна гэж зүүдлэн кайф авна. Акуурамны загаснууд номхон далайд сэлж зүүдлэн баясна. Нарсанд суугч хүмүүн нарны амьдралд алхаж байна гэж, цэргийн хүү сэтгэлт бүсгүйтэйгээ уулзаж байна зүүдлэн жаргаж байхад өвөл цагийн Улаанбаатарчууд цэнгэг агаар зүүдэлж ч чадахгүй юм гээч. Цонх нэвтэлсэн утаа хамар цоргиод дагтан гал түймэр зүүдлээд салкуу….

-Шалан дээгүүр аалз гүйнэ. Залуу үсрэн очиж дэвссэн боловч оносонгүй. Аалз дэндэгнэтэл гүйгээд нуугдчихав. Залуу эргэн тойрноо ичингүйрэн харснаа “иста нам цочоолоо доо энэ муу аалзыг…” гэж бодон цаашаа явлаа.

-Дэлхийн үлгэрийн чононуудын чуулга уулзалт болж байна. Америк чононууд зодуулцан, энд тэндээ лээнт хэрээслээд наацан хөх няц юмнууд байна. Орос чононууд гэдэс нь онгорхой, зарим нь сүүлээ мөсөнд таслаад үлдээцэн ч байх шиг. Тэгсэн монголоос чоно ирсэнгүй гэнээ. Учрыг магдлавал бүгдээрээ арьсгүй учир шалдан харагдахаасаа ичээд ил гарч өгөөгүй юм санж. Уг чуулганаас монголчуудад үлгэрийнхээ төгсгөлд чонынхоо арьсыг хуулахаа болихыг санал болгосон и-мэйл явуулхаар тогтжээ.

-Нэг жоом ширээн дээгүүр гүйнгүүт хор аваад цацаа хаялаа. Салгалаад гүйгээд алга болсын. Аа нэг буланд очоо л үхээ л дээ гэсэн чинь харин үхээгүйгээр үл барам дараа нь баахан охин их жоом дагуулцан явжээдэг байгаа. Бүр сүргээрээ шүү. Золиг, андуураад үнэртэй усаа цаццан байж л дээ. Ийм явдал тохиолдуул нээрээ яанаа тээ. Гү яавал гэж дээ шууд жинхэнэ хор аваа л цацчина л даа.

         Тэрний дараагийн нэг өдөр бидэнд өөр өөрийн орны алдартай нэг хүний тухай ярих даалгавар ирлээ. Мань Киргиз охин бодож бодож, Чингиз Айтматов гэж нүдээ эргэлдүүлснээ, киргизийн алдартай зохиолч, одоо үхцэн байгаа…. гэж хэлээ л цаашаа мэдэхгүй гэж мөрөө хөвчсан. Би ч С.Зоригийн тухай ярьдаг юм билүү гэсэн шүү юм бодоод сууж байтал урд нэг нөхөр учиргүй Чингис хаан гээ л ярьж гардын. Яриа байдлы нь харвал бас ч монгол хүн биш гэж баттай хэлхээргүй нэг залуу. Гэхдээ биш л дээ, түрүүн намайг утсаар яриад, ”3а болио, за яадийм бээ,  4-хөн лааз зүгээрээ” ( joke) гээд байхад л тэр ажиггүй суугаад байсын.

        Чингисчин гард хамаг сонирхол оволзоод нэг сиймхийгээр хажууд нь суугаад авлаа даа. За сайнуу гэтэл мань эр намайг харсанаа чи монголуу гэж авчээн. Тиймаа, та өөрөө хаанаас ирвээ гэсэн чинь Афганистанаас гэв.
         Эээ хээ хэ, битүүхэн хүсч явсан Хазаар хүнийгээ тэгж хардын байжээ гэсэн бодол толгойд харвасан. Цовоо сэргэлэн, инээсэн залуу байна. Цаанаа бас нэг эрэлхэг байрын шинжтэй гэхдээ. Нүд хөмсөг нь намайг бодвол бага зэрэг уулын тал руу гаа. Манайд ч ийм нүд хөмсөгтэй улсууд мянга байдаг даа. Харин над шиг л хамартай. Үс сахал багатай, хөрслөг арьстай, шавилхандуу хэрнээ байргашуу, байжаагаа нь манай нэг сум бригадын төвийн нэлээн хөдөлгөөнтэй сэргэлэн, атмаан залуугийн төрх яг.
         Намайг монгол гэсэн чинь, -чи бас Чингис хааны удам биз дээ? гэж авсан. Мэдэхгүй ээ гэж гэчээд судалгаандаа оров. Аз болоход нэлээн яриа эр юм. “….. Пэштүнүүд (Пуштуныг тэр ингэж хэлээд байсан) биднийг Чингис хааны удам гэдгээр нь ад үздэг. Бид ч тэгж дээрэлхүүлээд байдаггүй хариуг нь бол сайн өгдөг.., ер нь бол бид баллаж байгаа доо, зөндөө дайн болдог…тэр 2 Буддагийн барималыг бидэнтэй адилхан царайтай гээд Пэштүнүүд буудцан юм, гэхдээ Япончууд засч өгсөн, бараг хуучинтайгаа адилхан болсон….” гэхчлэн нэлээн халлаа тэр. Төрөлх хэлий нь Даар гэдэг юм байна. Гэхдээ тэр нь бараг Пээрс л юм билээ л дээ. Пээрс бичигтэй. Англиар бас яринаа болоогүй. Тэгж тэгж тэсэлгүй асуучихлаа.
-Чи буудаж үзсэн үү?
-Үзэлгүй яахав дээ, мэдээж гэж тэр цайлган царай гаргацан инээнгээ хариулдын.
-Пуштунууд руу юу?
-Тийм гэж тэр хэлээд  араас нь жаахан аажуухнаар “…3 удаа…” гэж серьёзны царайгаар бувтнасан.
Тэр мэдээж 3-хан удаа буудаагүй байх. Харин 3 Пуштун л гуссанаа хэлж байгаа байх гэж бодон түүнийг би харах нь, яг л уншсан номынхоо амьд баатартай уулзаад зогсож байгаа сурагч Ганбат шиг л байсан болуу даа. Тэгээд “ер нь 3-хан Пуштун ч гусаагүй байх, яг тархидсанаа л хэлж байгаа байх..” гээ л цаашаа хөврөх гээд байсан бодлоо амжиж тасалсан даа би дараа нь.
        Тэр залуу 23 настай. Ихээхэн комплекстэй нь илт. Бараг “Пэштүнүүд биднийг дээрэлхэж чадахгүй ээ, бид үзүүлээд өгнө” гэж хүнтэй мэндэлдэг байх гэмээр. Эсвэл намайг Монгол хүн гэхээр тэгж байгаа юм болов уу, мах цус нэг болохоор, арчаагүй муугаар бодох вий гэж бодоод. Энд мэдээж хаа нэгтээ Пэштүнтэйгээ таараад байлдаад эхлэхгүй нь мэдээж.  Ер нь иймэрхүү яриад эхэлбэл чи музэйн амьд үзмэр болж харагдаж магадгүй. Гэхдээ тэр чинь Хазаар дайчин шүү дээ.
        Өөрийнх нь яриагаар бол түүнд 2-3 төрлийн буу байдаг (байсан) бололтой. Дүрслэн ярихаас нь үзвэл нэг нь миномёторхуу, нөгөө нь калашников болж таарсан. Бас нэг гар буутай ч гэнэ. Рэмбо юм уу даа. Эсвэл гэр бүлийнх нь зэвсэг байх аав маав, ах махтайгаа хэрэглэдэг. За тэр үнэн ч бай, давстай ч бай ямар ч байсан тэр Хазаар хүн. Жинхэнэ байлдаанаас, жинхэнэ дарийн утаанаас, жинхэнэ өшөө авалт, хагацалын дэргэдээс ирсэн л хүн.
        Бууныхаа тухай ярьж байхад нь би, калашниковуу? гэж асуусанд нүд нь сэргэн инээд алдаж, тийн калашников, чи мэддиймүү, чамд байгаа юу гэж авсан. Байхгүй ээ л гэсэн.
        Би калашниковоор яах вэ дээ. Зөвхөн тоглоомон буугаар л багадаа тоглож байсан, одоо ч бас хүүхдүүд тоглодог. Хүүхдүүд манай оронд хаа сайгүй, хүссэн газартаа тоглож байна. Тэднийг хэн ч буудахгүй, дарийн утаа манайд байхгүй. Том эрчүүд нь зөвхөн цаасан дээр л онгоц буудаж тоглодог. Эсвэл шинэ жилээр шампаанск буудуулдаг. Би амар амгалангийн орноос ирсэн хөөн… гэж түүнд хэлмээр байсан ч  арай муухаймдаа гэж бодоод зүгээр, за бака ирэх нэгдэхэд уулзяаа л гээд салсан даа.
       Дараагийн удаагаас тэрний хэл ба Монгол хэлний хооронд адил төстэй үгнүүд юу байна жоохон мөрднөө. Урьд нь Түүрк Монгол хэлний төстэй үгнүүдийг сонссоноо хамтад нь бичихийн байна шүү санаж байгаад.

                  Хэлний бэлтгэлээ гэж. Ёстой л таван хэлийн амьтад хөлхдөг газар даа эртний Хархорум шиг. Коридорт гарч байгаа чимээгий нь сонсохоор найрал хөгжмийн багийнхан тус тусдаа бэлтгэлээ хийж байгаам ч юм шиг.

                   Нэг нутгийн нэгнээ танихгүй 2 хүн германаар танилцаж, ярилцах гэж зовчно. (Харин би одоохондоо монгол хүнтэй тэгж танилцаагүй л явна). Тухайлбал би хэдэн долоо хоногийн өмнө сургуульдаа бүртгүүлхээр очоод урьд нь аман шалгалтад цуг орсон нипаал охинтой таарч хамтдаа оочирлох болдым байна. Хэлнийхээ яльгүй мэдлэгээр бага сага хууч хөөрөн тэдний орон гималайн бэлд байдаг тухай сонсож (мэднэ л дээ, тэр байтугай хаант засгаасаа татгалзаад жил болж байгааг нь ч мэднэ ), харин манай оронд тэмээ, чоно, баавгай энтэр байдаг, матар байдгүй гэж түүнд таниулаал зогсож байлаа. Гэтэл нодлингийн  манай ангид байсан нипаал залуу гаднаас орж ирүүтээ нүдээ бэлчээн намайг олж харан шан пан гэж байгаад оочирт орчих санаатай хүрээд ирдийм байна. Зиааг… 2 нипааал, гэж бодсон ч гэсэн хэн хэнд нь хэлсэнгүй ээ. Намайг тэр эмэгтэйтэй бас ярьж байсныг мэдсэн мань залуу ч бас түүнтэй эг маг хийж эхэллээ. Сургуулийн тухай, бүртгэлийн тухай, герман хэл яасан хэцүү болох тухай, гадаа сайхан нартай байгаа тухай ярьж алджээнэ. Гү яаху тэгээ л дараа нь мэдэлцээ л инээгээ л шулганаад эхэлсэн дээ. Тэрний дараа шинэ ангийн хүүхэд болох хуучин Югославаас ирсэн залуугийн хамт номын дэлгүүр оров. Баахан л тэнэлээ. Ислваар л хайгаад байх юм.
-Чи яг ямар ислваар хайж байгаан?
-Герман-Хорват
-Байнуу тэгээд?
-Харин алгаа, Герман-Серб ч болно л доо
-Адилхан юм уу?
-Бараг 80-90% адилхан
-Чиний төрөлх хэл чинь аль нь юм?
-Аль нь биш, миний төрөлх хэл Босни.

Эд ер нь хөгжилтэй. Одоо л учры нь олж байгаа. 6 бутарцан улс шүү дээ (5 ч билүү, гү 7 ч билүү.) Дажгүй залуусоо. Хүүхнүүд нь харин цаанаа нэг тэвчээртэй, ажилд сайн байдаг. Хүнд юм өргөлөө ч эр хүнээс туслалцаа харах битий хэл туслая гэсэн ч татгалзах нь их. Дайн үзээд удаагүй ард түмний онцлог юм болуу гэж дотроо бодсон.

Нэгнээ хядалцаж байсан үндэстний 2 залуу үй зайгүй найзууд. Хаяратэн, Томи 2. Гал тогоонд бид 3 зунжингаа цуг ажиллаж билээ. Нэг нь Сербийн ортодокс шашинтан, нөгөө нь Албанийн лал. Лалын шашинт aлбаничуудыг хоморголон устгаж байсан Сербийн Радован Каражич баригдлаа гэсэн мэдээ саяхны нэг сонин дээр бүх үүх түүх, үйлдсэн хэрэг, зураг хөрөгтэйгээ гарахад, жирийн үедээ сонин шагайгаад суучдаг байсан мань 2 залуу тэр өдрийн сонинг хэн нь ч харахгүй тойроо л яваад байж билээ.

                   Би одоо 3-р шатандаа ороод явжаагаа. 2-ий нь алгасцын. Гү яахуу 2-тоо явдаг жил “ар гэрийн гачигдал” гараад нэг ч суугаагүүм л даа. Суусан бол 3-аа алгасах байсныгаа яаг мэджээн. Манай ангид энэ удаа хар алга. Хэдэн Түүрк, Юго-чууд, Егийптүүд гэсэн маньтайгаа таарсан хэд л байна. Бас ирэх улсууд зөндөө байгаа л юм билээ. Над шиг “алгасч” байгаам байлгүй. Анхны өдөр 18, 9-тэй болуу гэмээр нэг түрк залуутай цуг суув. Бидний урд дэлхийн газрын зураг байлаа. Тэгсэн тэр маань барьж байсан харандаагаараа дорнод евоп, одоогийн түрк мүрк хавийн газар томовтор эллипс маягийн дүрс зурж, манай түүркүүд ийм их газартай байсан гэж сайрхдаг юм байна. Оттоман-Түрэгийн эзэнт улсуу хэ. Хөөх ясан мундаг юм бэ! гэнгээ харандааг нь авч байгаад тэрнийх нь гадуур нэлээн том дугуйлаад хаялаа.
-Энэ чинь юу юм?
-Аа манай Монгол ийм их газартай байсиймаа
-Аий?
-Тиймээ тийм, тэр ахаасаа асуу гээд арай ахмад настай түүрк рүү нь заасан.

                  Сайхан шүү дээ ер нь. Түмэн янзын амьтантай таарахад түмэн янзын асуулттай тулгарна. Танай хүүхнүүд гоё уу гэхээс эхлээд танай дотоодын нийт бүтээгдэхүүн …? гэж хадуурах амьтас ч зөндөө. Харин танай орны дундаж цалин хэд вэ, танай орны улс төрийн байдал ямар вэ, чиний байгаа газар янаглал амраглалын дөл хэр зэрэг хурц вэ (:D)? гэх мэт асуултууд бол даа ялангуяа сонин уншдаг, дээд сургууль төгссөн байрын нөхдөөс их гардаг. Хөлсөө арчаа л аяга угаангаа чухал юм ярина шүү дээ. Хаа очиж яг үнэнгээр нь хэлсэн ч манай улс чинь гайгүйм байлээ. Цалингийн хэмжээ энэ тэр нь. Ихэнх орон чинь аймар юм байх чүү лээ. Болоогүй, дээр нь бүр дайн дажинтай. Одоо ярихдаа нэмээд манай газар дор их алт байгаа, одоо авах гэж байгаа, манай улс баяжна даа гэж хэлмээр санагддаг болсон. Харин хүүхдэд хэдэн евро өгдөг вэ гэсэн чинь өөрийн мэдэлгүй гацаж, мэдкүүм байна гэж хариулсан шүү. 1 евро 50 цэнт гэлтэй ч биш. Макдональдсийн хамгийн хямдхан, хамгийн жижкэн 1 ширхэг чийкэнбүүргэрийн үнэ юм чинь.

Өвгөн эмгэн 2 өнхрүүш хийжээ.
-Өвгөөн өнхрүүшээ цонхон дээр тавиад хөргөчиx үү?
-Тэгээ хөө, 2 хуваагаад тавьчаарай гэж өвгөн заналтай хэллээ

****

Өнхрүүш хэрэв хүн байсан бол шууд сансрын нисэгч болох байсан. Өнкрөөлээнэ, өнкрөөлээнэ. Толгой нь эргэх байтугай дотор нь ч муухай оргидгүй…

****

УИХ-н гишүүн Арвинаас ярилцлага авч байна
-За манай дараагийн асуулт, та ер нь бухимдлаа яаж тайлдаг вэ?
-Хөөх би ер нь тэр тухай боджаагаагүй юм байна шүү. Өөрөө ууртай байх дуртай болохоор….

****

Дарангуйлагч нийгмийн удирдагч ба ард иргэдийн харьцаа нь унтагч хүн ба сэрүүлэгтэй цаг 2-н харьцаатай нэн төстэй. Дугарлаа-дарлаа.

****

Цинций ринцин цинннн…. 20-р зуун Фокс кино копмани үзүүлж бааийнннн!
-Тэр тэнгэрт юу нисээд байна вээ?
-Онгоц уу?
-Шувуу юу?
-Өө биш, тэр чинь Сүүпэрмэн байна шүү дээ!
Цинций ринцин цинннн…. 21-р зууны Монголд хавар болж байнннн!
-Энэ тэнгэрээр дүүрэн юу нисээд байна вэ?
-Онгоц уу, шувуу юу? Аль исүү Сүүпэрмэн үү?
-Өө биш эднүүс чинь хийсч яваа хогнууд байна!
-Аа п…! Нүүрэнд шар торны тасархай ирээд наалдчлаа!

****

Чоно эмээг нь залгичаад улаан малгайт охиныг хүлээн сайхан бодолдоо умбаж шүлсээ залгин хэвтнэ. Хаалга тогшив.
-Ороо ор охин минь гэж чоно эмээгийн хоолойгоор догдлон дугарлаа. Хаалга онгойж эхлээд охины хөөрхөн царай цухуйж, харин ардаас нь буугаа бэлэн барьсан 2 анчин ороод ирэх нь тэр.
-Эмээ, нууц үгээ хэл дээ!

****

-Та чинь энэ түр зогсохыг хориглосон тэмдэг харахгүй байна уу? Торгоно доо!
-Ах нь бүр зогсоноо санаа зоволтгүй

****

Экс ерөнхийлөгч Энхбаяр, сэтгүүлч Ганчимэг 2 ярьж байна:
-Одоо ингээд бүх юм нь томдчихсон. Гутал нь томдцон, малгай нь томдцон, дээл нь, хөөрөг нь … бүх юм нь томдчихсон.
-Таны бүх юм сайхан таарсан харагддаг сан тиймээ, яг л сайхан манай орны хаан шиг….
-Тийн харин. Надад ер нь дээл зохьдог. Тийм сайхан хүнээ манайхан сонгодгүй тэнэг. Тэхдээ яахуу сонгуулийн үеэр бор шувуунуудаа томдуулаад, тэрэндээ даруулаад өөрөө унцан явдал бий л дээ.  (Энд шог зураач САЦО ахын “бор шувуу нь томдчиж” зургийн тухай ярьсий шүү . Гоё сэтгэсэн байсан)

             Түүнчлэн олон улс оронд оюуныхаа чадал чансаагаар уралдаж, дэлхийд данстай том компаниудын удирдлагад багтаж ч яваа сэргэлэн монгол хүүхдүүд олон бий. Биеийн ч бяртай, оюуны ч бяртай хүүхдүүдээрээ монгол түмэн минь бахархан жаргаж байна даа.

             13-р зуунд, улс мандан бадрахын эхэн үест унага босоогоороо төрж эхэлсэн тухай нэгэн хийсвэрлэл уншиж байсан юм. Магад тэгж ч байсан биз. Монголчууд билигдлийг эрхэмлэдэг ард түмэн. Билигдлээрээ ч болдог ард түмэн. Газарзүйн байршил зэрэгтэй холбон монголчуудыг гариг эрхсийн онцгой нөлөөллийн хэлбэлзэлд оршдог байж магадгүй тухай Гумилев гуай бичдэг байсан. Мэдкүү. Гэхдээ лав даг тэртээх зуунд эгэл бусыг л бүтээцийм даг. Харин тэр тусгай ген мений тухай төөрөгдлийг хаяхкуумуу. Дэлхийн бүх хүн адилхан, харамсалтай нь хэхэ. Харин аз, хийморь лундаа, билиг дохио гэж байдаг юм шүү. Монгол түмний туг хиур мандаж байх шиг. Айсуй хөгжлийн шинж буй заа. Гэхээр бас нэг Чингис хаан хайгаад унана даа. Хайгаад юу байхав, би юм биш байгаа гэсэн хүмүүс гараад ирэх бий дээ. Бишээ ээг. Шандаст хөвүүд, охидынхоо ялалт болгоныхоо тоолонд Монгол улс даяар минь халуун дулаан энерги оргилж, оргилох тоолонгоор нь дараа дараагийн ялалтууд буухиалж, буухиалах бүрийд улсын минь туг хийсч, хийсэх тоолонгоор нь өвгөдийн минь мандан бадрал эргэн ирж байгаа бизээ.
            Монголчууд бид төрөлхийн бусдаас шилдэг, онцгой авьяас чадвартай ард түмэн… арай бишээ. Бид харь гаригаас ирээгүй. Харин бусадтай өрсөлдөж чадах, бусдаас дутахгүй битий хэл илүүрхэж ч чадах авьяас чадвартай ард түмэн гэдгээ тун чиг золбоотой харуулж байна даа. 

            Монгол орон минь дээдлэн дэвжиж, өнө мөнхөд орших болтугай, хурай!

    3-р ангид байхдаа урлагийн үзлэгээр зарааны дүрд тоглоод тэр номын тавиураар хийсэн хавханд оржээж билээ. Тэгээд анчинд буудуулаад. Тэрнээс өмнө жил 2-р ангид байхдаа цаатан бүжиг хийнэ гэж ижээр нэг цагаан дээл оюулсан байсныгаа өмсөж бариа л, нэг цагаан дээлтэй зараа л явжээлаа даа ах нь. Ахаар бас нэг зарааны баг интэр хийлгэцэн. Гэснээс тэр цаатан бүжгийг цуг бүжиглэж байсан Гульнара гэдэг казак охин хаа яваа болоо. Надаас эгч л дээ, тэхдээ хөөрхөн охин байсийн. Мартцан явжийшд Гульнараг. Тэр цаатан бүжгийн дуу нь: идэр туюу ташаа раагаш ингүй шамаас гөөрөөрий рөөрий гэдэг үгтэй. Юүгжаагаагий нь гадарлах хүн байвал хэлээд өгөөрэй. Тэр үед хичээлд орно гэж ганц харандаа, ганц бал мал л авдаг байсан байх, аа исүүл нодлингийн юмаа л хэрэглэдэг байсан биз ер нь. Таг мартжээ. Дараа нь монгол сургуульд ороод үзгээр бичнэ гэж заваарч өгдөг байж билээ. Хамаг юм чирнээл болоод. 3-р ангидаа түмэн бодисын хичээлд дуртай болоод, тэрнээс хойш 6-р ангидаа газар зүйд бас дуртай болоод, тэгээ л өөр ямар ч хичээлд дуртай байгаагүй ээ. Ахлах ангид ороод харин тоо физикт жоохон дуртай болсон байхаа. Жоохон шүү. Тэхдээ ТИС-д матиар конкүүрсдээд унацы шд эхлээд. Тэгээ нэг жил гуанзанд хуушуур хайрч, ундааны цехэд ундаа бөгөлж энтэр. Заза аруун жилийн дурсамж гэсэн чинь ингээ л болчлоо. Ууг нь жоохон юм ярий гэсэн чинь яах ийхийн зуургүй конкуурс ороод ирэхээр чинь одоо ямар эргэж буцалтай биш. Дуусгахаас.

ps: Гэснээс хараа, тэр сэтгэгдэл нэмэнгүүт оркуу байгаагий чинь би тэж тохируулаагүй шд ууг нь. Тэр битий хэл бичсэн болгон нь, бичсэн битий хэл бичxийн сан гэж бодонгуут нь оржаахаар тохируулцан байгаа. Тэхэд тэгээд хүмүүсийн сэтэгдэл орохгүй гацчаад байгааг ердөө ч ойлгохгүй байна. Эдийн засгийн хямрал энэ 2-г л би ойлгохгүй байна ойрд. Нэгэндээ аятайхан хэлээд туслаад өх хүн байна уу?

Бумаа ахын ном гаржаахыг сайн санажийн. Чикагогийн Бум-Эрдэнэ … гээ л уншxад сайхан санагдаж билээ. Дараа нь Болжморын, дараа нь тэгээ л цөөнгүй хүмүүсийн номнууд гарч л вайсан, орж л вайсан. Явж явж сүүлдээ өөрөө номтой болдог байшд. Гү би чинь номтой боллоо шүү дээ, номтой хүн шүү дээ би. Банжигийн Гамптай цуг нэг номны 2 талд таг наалдаа. Номны истийл гэвүүл одоо.. юүгмээрчийн. Ар тал нь олдкуу, толгойгоо өөд уруу харуулсан байрлалтай (69).

Тэгээд Гамп битрийн бусад бичлэгүүд энд байгаа. Мэргэжлээ сольж  багш болоод 8 сар 7 хоножийн. Гү яахвээ болжилээн, гү яахвээ, ер нь, зүгээр, амьдрал сайхан л байна.

Одоо юу юу хийх дутуу байна гэвүүл, охиноо хадамд өх, гүүр барих, байшин барих, мод тарих эднүүс дутуум байна. Харин цуйванг л баркуу байх даа. За тэр гүүр чигсн дээ. Барьжаахад бариад өх хүн олдкуу бол доошоо нураад барьж чадахгүй л дээ.
Ном гаргаж өгсөн Непко компанийхандаа баярлаад барашгүй нь. Цааш цаашдынх нь ажил хөдөлмөрт зузаан амжилт хүсий. Ном маань интер номын дэлгүүр, боржин (?) номын дэлгүүр энтрээр зарагдаж байгаа. Зарагдаа л байгаа. За ингээд өөртөө болон, миний номны ард гавсрагдан орсон Гампад номтой болсонд нь баяр хүргэеээ!

Манай Монгол улсад
Мариалаг бөхчүүд барилддаг
Махтай хуушуур иддэг
Маш олон морь уралддаг
Машинууд нь дагаж давхидаг
Мэлээн холоос сум харвадаг
Мэрзээвтэр савтай айраг уудаг
Нэгэн гоё баяр байдаг
Нэрий нь наадам гэдэг

Наадмын бичлэг хийх гэж орж ирээд ийм 9 мөр шүлэг л зохиолоо доо. За ахиа дөрүү таван мөр юм хэлээтий:
Бөх
Гачин сайхан наадмын маань
Галтай цогтой бөхийн барилдаанд
Гарьд Ганбаатар түрүүлээсэй.

Өө гуруун мөр болчлоо. Түгүүл ахиад одоо яг 4 мөр:
Морь
Хол газраас давхиад ирсэн
Хонгор зүсмий морь хэнийх вэ
Хажууд нь салахгүй довтолгох
Хар жийпний эзнийхээ

Хэхэ за сүүлчийн дөрүүн мөрт.
Сур
Татаж татаж тавьдаг
Талын баатруудын зэвсэгийг
Таалж харвах ерөнхийлөгчөө
Тагдгар гэж битий голоорой.

За болоо. Шүршүүрт орчоо ажилдаа явий.

Олдоггүй дээ. Хаана хийснээ санах гэж хичээхдээ яагаад ч юм дүйнгэтээд, тэрнээсээ болж тэсгэлгүй адгаад байлаа. Эсийн бодлууд толгойд орж гарж улам самуурулна.

Баруун европын энэ нэлхийсэн уйтгарт амьдралд дасцан байхым. Хийморь сүлдээ дээдэлж явдаг тал нутгийн салхи шиг хүү миний мөрөн дээр захын бүсгүй л гараа тавин аальгүүтэх болж, өмсөж явсан малгайгаа ч өөрөө энд тэнд тавилан салантах болж. Чухам хамаг сор нь унаж ноолууртайгаа даахирсан талын  догшин чоно, сүг болчоод гэрийн ноходтой нийлэн үүргэлж яваам шиг санагдлаа.

…. Тэгэхэд хамаг өвс ногоо, тэр битий өвөөгийн нүүр ч цусан улаанаар тунарч, уушиг зүрх амаар гарам оволзон байсаан. Саяхан л намайг тасчин хороох гэж байсан тэр чонын зунгаг шүлсийг элгэндээ арчин өндийгээд, хөрст газрыг бат гишгэж зогсож байгаагаа мэдрэхтэйгээ болохуйд хөлийн дороос их гал цоролзон харваж шил халуу татуулан толгойн оройгоор тэнгэр өөд гараад явчих шиг болсым. Энэ бүхнийг тэвчээртэй харж зогссон өвөө маань мөнгөн иштэй хутгаа тас атгасан чигтээ аажуухан дөхөж ирээд над руу ч харалгүйгээр чоно руу тонгойн цээж рүү хатгаж, халуун цусанд нь эрхийгээ дүрэн духанд минь арчаад дараа нь урууланд нялгадчихаж билээ. Өвөө нь айгаад хөдөлж ч чадахгүй байсан гэж дараа нь хэлдэг сэн. Харин он жил өнгөрөх тусам зээ хүүгийхээ шийрийг үзэх гэсэн зоригт өвөөгөө ойлгосоон.  Хэрэв хүүгийн зүрх мохож гэмээнэ тэр чонын соёо миний багалзуурт шигдэж амжихгүй л  өвөөгийн чинжаалны үзүүрт өлгөгдөх байсан биз.  Дараа нь өвөө маань миний 2 мөрнөөс сэгсрэн хөтөлж мөнөөх чонын дэргэд аваачаад баруун хойт хөлий нь шажигнатал нугалан шагайг нь мулталж “хүү минь чи энийг зүүж яв” гээд надад атгуулжээ. Өвөө маань тэрнээс хойш жирийн нэгхөөрцөглөсөн зөнөг өвгөн болж, удаа ч гүй нүд аньсан даа.

Өвөөгөөс хойш хотод ирж гудамжаар сэлгүүцэн, уруу татах найз ч олонтой боллоо. Хүнтэй бараг дугардгүй ч шударга бусыг үл тэвчих миний араншин, дургүй хүрвэл хүчний харьцааг ч үл тооцон тэмцэлдэж, ялж гардаг чанар минь харин хотын хэдэн залуусын дунд овоо нэр хүнд авчирч, нэг мэдэхэд аль ямар атмаан, овгор, бүлэг, арми гэгдсэн залуус надтай уулзах гэж, уух гэж хичээх болсон байлаа. Тэглээ гээд амьдрал үзсэн хэрсүү хүүхдүүдийн муу санаанд үрэгдэх шахаад л, ний нуугүй хэлэхэд ашиглагдаад л явж байж. Цагдаа цэргийн хаалга ч бишгүй татсан, хаа очиж манай дүүргийн цагдаагийн дарга намайг үзэн ядахаасаа илүү төрсөн дүү шигээ хайрлах болсон юм. Тэгээгүй бол нэгээхэн шалтгаар л аавынд сууж, аавынд нэгэнт орж гэмээнэ насаараа тэрүүгээр явах байсан гэж бодогддог юм.

Сайн муу ихийг үзэж, алдаж онож байх тэр амьдрал дунд харин яагаад ч юм бүсгүйчүүд надад онцгой сайн байдаг байлаа. Хүн шиг сайхан яриа хөөрөө ч гүй надад үгүй гэсэн хүүхэн таарч байсныг санахгүй л байна. Бурханы авралаар айл гэр л үймүүлээгүй дэг. Тиймээ, өвөөгийн бөөрөнд хярж явсан надад бүхэл бүтэн ертөнц нээгдэж байсан цаг.

Тэр жилүүдэд өвөөгөөс хойш надтай хамгийн ойр байх болсон бага охин нь арга буюу намайг гадагшаа гар гэж явуулсан юм. Тэгэхгүй бол эрдэж бардаж яваад юунд ч орж мэдэхээр байсан хэрэг. Угаас хүн л өдөхгүй л бол олигтойхон ярьж хөөрч ч чаддаггүй надад харийн нутаг эхэндээ хэцүү л байлаа. Удаа ч гүй энд олон жил болсон нутгийн ахтай санаандгүй таарч анхныхаа ажлыг олон хоолтойгоо залгасан.

Харин одоо бараг нутгийн хүн шахуу болжээ. Нэг л дөжирчихөж. Монголыг бодвол хуультай, хурдтай, хорон, тэгсэн хэрнээ өөрийгөө л хичээгээд явбал дорхноо өөдлөн дэвждэг энэ газар ирээд тэнгэрийн дор монгол хүү болж төрснөө мартах шахсан байхым. Эргээд санагалзах аав ээж ч, төрсөн ах дүү ч үгүй, найз нөхөд гэх ч юмгүй би эх орноосоо төдий холдох нь ч хэр юм биз. Тиймдээ ч өөрйин амийг сахигч мэт санагдах болсон тэр чонын шагайг биенээсээ салгалгүй 10 жил зүүснийхээ дараа олохоо байх цаг ирдэг л юм байна.

За маргааш л хайж ольё доо гэж бодоод оройн сэрүүнд жоол алхахаар шийдэн гарлаа. Гараад яахав дээ, хэдэн тамхи татаж, аятайхан газар тааралдуул орж ганц нэг пиав тонгойлгон, охин хайж явна уу гэсэн олон янзын эмэгтэй хүний хоолойг сонсохоороо нэг болж суусаар гэртээ ирж унтана л биз. Харин маргааш өглөө намайг юу хүлээж байгаа бол гэж өөрийн эрхгүй бодогдов. Бүх л юм журмаараа явдаг, өдөр болгон нь ижилхэн байдаг энэ газар надаас өөр ингэж бодож байгаа хүн бий бол уу….

Onigoo

1.  -Монголчууд яагаад ном бичгийн дурсгал ийм муутай юм бэ?

-Лам нар ном хаялцаа л энэ шд. Хэчнээнийг хаяа бол.

-Гү тэгээд юу ч үлдээгүүмүү?

-Үлдсэний нь Цогттайж кинон дээр шатаагаа хаясы шд.

2. -Миний өндрөөс айдаг гэж яаваа, сандал дээр гарч чийдэнгээ сольж чадкуу юм

-Тэр гайгүй, би зогсоогоороо газар харж чадкууу мөлхөж явжий шд.

-Та 2 ч гайгүй байнаа, би бүр план зураг харж чадкуу дотор муухай оргиод байна гээ л бодчих.

3.  -Орчуулагч гуай та энэ гол дүрийн баатрыг яагаад ингэж тэс хөндлөн дүрсэлчдэг байна?

-Өө тэр гавтсан дээрх чинь гол баатрын зураг биш байсиймуу?

4.   Монголын блогчид, сайн дурын бичээчдийн идэвхтэй хөдөлмөрлөх цагийн хуваарь:

Да-Ба 08.00 -13.00 14.00 -18.00 Бя-Ня амарна.

5.   Бөгс бол хүний ардаас харагдах нүүр царай мөн.

6.  Соёлт нийгмийн бүх хүмүүс хөлд орсон цагаасаа эхлэд хүний хөдөлмөрийг уландаа гишгэдэг. Хүмүүсээ хөл нүцгэн явцгаая!

7.  -Үзмэрчид кино үздэггүй

- Яагаад

- Юу болж яаж төгсөхий нь үзмэрдээ л мэдчинэ.

8.  Үзмэрч дээр хүмүүс оочирлож байна.

-Чи юу үзүүлэх нүү?

-аа шинэ ажид оркоо л… чи юу үзүүлэхжаагаан?

- Бүксү нөхрөөсөө салах болуу гүүолуу асуухксы. (Бүксү- солонгос сериалын эмэгтэй баатар)

9. ТМС-н захирал хурал хийжийн: Манай эрэгтэй багш нарын дунд сүүлийн эмэгтэй сурагчдыг татаж чангаасан явдал мэр сэр дуулдах боллоо. Та нар хичээлээ л заа айн, тэднүүсийн тэр сайхан өгзөг… юу.. тэр бидэнд ямар хамаа байнаа!

Нэгэн өдөр торонд нь том ногоон өтний ялаа ирж наалдав. Санаанд ч гүй байтал тор нь нэлээд жинтэй доргихыг мэдэрсэн аалзнууд том олз орсонд тэсгэлгүй баярлан, бархиран гүйлээ. Ховдог залуу зулзаганууд уралдав. Яасан тарган олз вээ. Шүлс асгарна. Ходоод нь өлдөж, хонхолзжээ. Удирдагч ялааг хатгаж хөдөлгөөнгүй болголоо. Нас биенд хүрч байгаа аалзнууд тэрхүү олзоо шүлсээрээ уралдан ороож авах гэж чармайна. Ороож дуусаад хүчирхэг эрүүнүүдээ шигтгэн зөөлөн сайхан шим шүүсий нь нүдээ анин сорж мансууран байх тэр мөчид гэнэт… гэрэл цэлсxийн асч, чих дөжрөм муухай дуу хадан, зэвүүн хар нүх ойртон ирж аалзны гэр бүлийг шүлстэй юутай нь ховх сорон харанхуй хар там руу хийсгэн одлоо… Тэрнээс цаашаагаа агаар ч гүй, ус ч гүй, идэх хоол ч гүй цул шороон дунд үлдэх насаа өнгөрөөх болов. Үлдэх нас…

Ээжээ баанны өрөөгөө соруулаад дуусчлаа гэсэн өсвөр насны хүүгийн дуу дараахан нь гараад энэ түүх дууслаа.

24.05.09

Хуучин бол нийгмийн гишүүний анхны тангараг пионерийхоос эхэлдэг байлаа. Би л гэхэд бацаан байхдаа пионерт элсжийн гэж нэг юм унших ёстой болчоод үйлээ үзсэн. Бүгдээрээ л үйлээ үзээ виз. Багш хэдэн өдрийн өмнө тэрий нь цээжил гээд өгчдий. Сурлагаараа дараалнаа бас. Эхний ээлжинд онцчууд, хэдэн өдрийн дараа сайнчууд гэх мэт. Нөгөө тангаргийн үгий нь ердөө ойлгохгүй. Юг яана гээд байгаан бүү мэд. Ямарчээсэн ..би батлан тангараглаж байна гэж дуусдаг санагджээн. Суц нөж ч гардаг билүү бас. Тэгээд улаан цусыг илэрхийлсэн гаалстук зүүж энтэр.

Тэрнээс хойш энээ тэрээ юманд ёстой тангараг өргөж үзсэнгүй ээ. Эмч юмуу цагдаа болсон бол өргөчих л байсан байх. Амлалт бол зөндөө өгжээсөө. Байрныхаа хүүхдэд, ангийнхаа охинд гээ л. Багадаа тоодог ч гүү байж. Юу амласнаа ч таг мартчна. Харин томрох тусам амласан юмаа биелүүлчxий сан гэж боддог болсон.
За тэр яахуу. Хүнийг зүгээр байхад нь  юм хум амлах явдал голцуу хөөцөлдөж яваа ажил нь бүтцэн, аз жаргалаар бялхаж яваа, эсвэл согтуу улсуудын л хийдэг ажил. Тэр баяр хөөр нь сулраад, эсвэл архи нь гараад ирэхийн алдад ихэнх нь амаа барьж, тэгсгээд дуугай өнгөрөөчxийг эрмэлзнэ.
Бас хомхой этгээдийн шахалтад орж арга буюу амлалт өхөд ч хүрэх явдал бий. Энийг ч рээкэт гэдийм шиг байлээ.
Эхнэр нөхөр 2 бие биендээ амлалт өгдөг. Төрийн түшээ ард түмэндээ амлалт өгнө. Цагдаа эмч нар төрдөө, улс эх орондоо андгай тавидаг. Хуримын зочид залуу гэр бүлийн эдийн засгийг дэмжих үүднээс бэлэг өгдөг ёсыг манай хөдөөнийхний зарим нь шар халзан хонь амлангутаа хурганы арьс ч гүй замхруулдын гэнлээ. Амлалт замхрах явдал бол гайхаад байх юм еөөр биш. Амлалт болгон амлагч хүнээс ямар нэг мөнгө төгрөг, биеийн хүчний, нэр төрийн бага ч гэсэн гарз гаргахаас эхлээд өөрийгөө захирах, дуртай юмаа огт хийхгүй байх, нүд нь анилджээсэн ч донхолзон сууж юм хийх гэсэн хэцүү гүрийлтүүд, мөн үүрэг хариуцлага, зориг тэвчээр шаарддаг. Тиймдээ ч хүмүүсийн ихэнх нь амлалтаасаа буцах нууцxан хүсэлтэй. Харин буцкуу байх бас эрмэлзэлтэй. Цэвэр мараалын, нэр төрийн асуудал. Аа бас айдас ч байдаг байх. За айжаагаа юмыг амлалт гэх нь зөв чумуу буруу чумуу. Зөвхөн сайн дурынхыг амлалт гэх гэхээр амлалт болгон сайн дурынх байдаггүй. Үргэлж хоосон амлаж явдаг, өөрөөр хэлүүл хулхин дээр нь цэцэг ургуулагч зуйварган улсууд бас зөндөө бий. Ард нь эдийн засгийн ашиг гарчээвэл тэрий нь луйвар, залилан гээд цагдаа бариад яваад өгнө. Амалснаа дандаа биелүүлэх ч боломж үгүй. Бас зөвхөн хүний мараалаар хэмжигддийн бол хамгийн ариун нандин амлалт болох гэр бүлийн үнэнч байдал ямархуу байдалтай байдаг билээ дээ тээ. Гүү ёо?

Улстөрчийн амлалтыг энд яриад ч яхуу. Ямартай ч ам алдвал барьж болдгүй, эр хүн хэлсэндээ эмээлт морь… энтэр гээд, амалчуул чи хийхээс өөр аргагүй дээ гэсэн шахаа дэлхийн бүх хүнд л тулгардаг байх. Эрчүүдэд бол даа ялангуя нэлээн дарамт үзүүлнэ. Тиймээс ч алив шахаанаас гарах гарц нь эмэгтэйчүүд болох тохиол бий. Гүэ харин энэ авгай дэмий юм хэлчжээ, тийм биш гэчxэд л амлалтаасаа нэр цэвэр буцчиж байгаа нь тэр. Эмэгтэйчүүдэд ч гэм хор үгүй. Харин гүэ мань дэмий за гэчжээ болихоос гэвэл, өө чи эр хүн байж, яасан хөгийн.. энээ тэрээ болоо явчна. Дараагийн удаа чамайг тоох хүмүүс цөөрөөд ирнээ гэсэн үг. Ерөөсөө л тэр жинхэнэ эр хүн гэж хэн нэгнийг хэлжага бол тэр хэлсэндээ хүрдэг эр байнаа л гэж ойлгох. Монголын за андгай буй заа гэдэг билүү. Үнэн шүү энэ. За гэсэн 2-хон үсэг шүү дээ. Бараг авиа шахуу. Ард нь бүхэл бүтэн нэр төр, ажил, хариуцлага, нөхөрлөл, амьдрал явжаахым даа. За тэгээд аль ч талаас нь бодсон хэзээд нээлттэй байх сэдэв юм доо.

2. Хэрэв амлалт ба тангарагаа зөрчсөн хүний, ерөөсөө хуурмаг зүйл хийсэн хүний хамар тэр тоолонгоор нь нэг нэг милмийтр сунадаг байсан бол яах вэ. Жишээ нь манай төрийн сайдууд бур хамраа даахгүй, хамар бариж явагч гэсэн орон тоо гаргаж энтэр. За сайдууд ч гэлтгүй дээ та бид нар бүгдээрээ л хамартаа түүртсэн юмнууд байх байсан биз.
Хүн төрөлхтөн тэр чигээрээ зааны сүрэг шиг байхуу. …зулзага нь хамаргүй төрдөг ба сургуулийн наснаас эхлээд хамарт нь л суналт өгч эхэлдэг… гээ л хүний тухай нэвтэрхий толь дээр байх байсан байха. Тэгээ л диско энтэр дээр хүмүүс хамраа эргүүлж бүжиглэдэг ч юмуу, загварын ертөнц, мэйк ап гээ л бүх л юманд тусгай арчилгаа шаардагдаж, космэтик хагалгаа хийлэгхийн утга учир нь арисаа татуулхаас илүү хамраа тайруулах явдал болоо л. Хүргэн бэрийн үнэлэгдэх чанар нь, “хамар багатай аюулын сайн хүү” гэж хэлэгдээ л. Усанд шумбах энэ тэр бол ямар ч зовлонгүй ай. Сэксийн үед ч гэсэн хамар их чухал үүрэг гүйцэтгэх байх.. Заза болий, яриад байвал уртсаа л байхийн байна, ууг нь сонихролтой л санж.

Гадаадад суралцаж буй ардчилалыг дэмжигч монгол оюутнуудаас нутагтаа сурч хөдөлмөрлөж буй залуус, нийт Монголчууддаа хандаж гаргасан уриалга.  (өртөөлөх бичиг)

Бид гадаадад суралцагч монгол оюутнууд. Гадны өндөр хөгжилтэй оронд эрдэм боловсролын шимийг хүртэхийн зэрэгцээ НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ ТОГТОЛЦООТОЙ ОРЧИНД ХУВЬ ХҮН ХЭРХЭН АМАР АМГАЛАН, АЗ ЖАРГАЛТАЙ АМЬДАРДГИЙГ дотроос нь мэдэрч байна. Жирийн иргэн эх орондоо ЭРХЭЭ ЯАЖ ЭДЭЛЖ, ҮҮРГЭЭ ЯАЖ БИЕЛҮҮЛДГИЙГ, ШУДАРГА ЁС ГЭЖ ЮУ БОЛОХЫГ, ШУДАРГА ЁСЫГ ЯАЖ ТОГТООДГИЙГ мөн нүдээр үзэж байна. Улс нь хөгжлийн өндөрлөгт хүрч гэмээнэ иргэн хүн эх орондоо сэтгэл хангалуун, бие тэнэгэр амьдардаг ажээ. Энэ бүхний хажууд эх болсон МОНГОЛ ОРОН МИНЬ ДЭНДҮҮ ХӨӨРХИЙЛӨЛТЭЙ САНАГДДАГ нь чин үнэн. Энэ ч байдлаас болж олон арван Монгол хөвгүүд, охид нутгаа орхин гадаадад үүрд үлдэх амьдралыг сонгож байгаа.

Сиймхий ч гэсэн гэр минь, сэгсгэр ч гэсэн ээж минь. Бид монголын газар шороон дээр монгол аавын ерөөлөөр монгол эхийн хэвлээс унасан МОНГОЛ ХҮҮХДҮҮД билээ. Эргээд очих эх орон, дэлхийд данстай тусгаар улс, орхиод гарсан ГАЛ ГОЛОМТ, ижий аав, ахан дүүс минь биднийг хүлээн суугаа. Монголчууд бид дэлхийн аль ч улсын ямар ч аавын хүүтэй ЭН ЗЭРЭГЦЭХ, АРДАА ОРХИХ ч чадавхитай билээ.

Харин яагаад улс гэр маань одоо хэр нь намаг балчигтаа дүнсийнэ вэ? Байшингаа шатаадаг (Байшинг хэн шатаасан тухайд логикийн тун барьцтай тайлбарууд барьцтай хүмүүсээс гарсаар байгаа), иргэдээ бууддаг, идэх хоол, уух усы нь булаадаг төр хэдий болтол орших вэ? Жирийн монгол иргэнд яагаад төрийн үйлчилгээ хаалттай байна вэ, яагаад илүү мөнгөтэй, илүү танилтай нь сайхан амьдарч, дээдсийн зиндааны хутгийг олж тэр хэрээр нохойн амьдралаар амьдрагч монгол хүний тоо улам олширсоор байна вэ? Хуулинд заагдсан та бидний ЭДЛЭХ ЁСТОЙ ЭРХҮҮД хаа нуугдна вэ? Бид яагаад ямар ч хамгаалалтгүй хөсөр орхигдон, өнчин хүүхдүүд шиг амьдарна вэ? Төр нь иргэдээ яагаад малтайгаа ижилхэн үзэж, иргэд нь ТӨРӨӨ ЯАГААД ҮЗЭН ЯДНА вэ?

Энэ бүхний цор ганц хариулт АВИЛГАЛД ИДЭГДСЭН ТӨР юмаа. Үүдний манаачаасаа эхлээд бүх төрийн бүх байгууллагад стандарт болон тогтсон авилгал өгч авалцах, та бидний хүртэх ёстой шударга ёсыг наймаалцах энэ үзэгдэл монгол эх орныг маань багалзуурдан амь тэмцүүлж байна.

Сүүлийн 20 жилд ардчилсан намын төр барих хугацаанд ажиллаж байсан засгийн газрууд тогтвортой ажиллаж чадахгүй огцордог байлаа. Тэр засгийн газрууд aвилгалтай шийдвэртэй тэмцэх явдалыг тунхаг болгон ажилладаг байсан юм. Ажлаа эхэлдэг ч байсан. ХАРИН МАХН, ТҮҮНИЙ ЛИДЕР Н.ЭНХБАЯР НАР УЛАЙРАН ТЭМЦСЭЭР ОГЦРУУЛДАГ БАЙСАН. Улстөрийн ов мэх, уран нарийн арга, гүтгэлэг сэлтийг жирийн иргэд бид даанч мэдрэхгүй өнгөрөх юм даа. Чухам авилгал Монголд хэр амь бөхтэй, авилгалчид хэдий олуулаа юм, аалзны шүлс ямархуу бөх бат юм бэ гэдгийг энэ түүх харуулдаг аа. МАХН-н удирдагчид, сайд, дарга нар идсэн уусныхаа илэрсэн өчүүхэн хэсгүүдээс нь зарлуулан, дуудуулсаар хэрнээ жишим ч гүй сууж байдаг нь, зөвхөн нэг хүнээсээ бүгдээрээ айж, атганд нь багтаж ажилладаг нь ЯЛЗАРЧ ӨТСӨН ТӨРИЙН ШИНЖ биш гэжүү. ЯЛЗАРСАН ТӨРТЭЙ ХЭДЭН АРВАН УЛС ТҮҮХИЙН ТАВЦНААС АРЧИГДАЖ БАЙСААН.

Ардчилcан хүчинд түрлэг нэмэх уухайн түрүүч нь залуус та бид билээ. Эгнэгт орших эрүүл нийгэм, ирээдүйдээ итгэх итгэлийг бид маргаашнаас бид өнөөдөр хайх ёстой. Хилийн чанадад суралцагч олон мянган оюутан залуус бид ХЭДИЙ БИЕЭРЭЭ СОНГУУЛЬ ӨГЧ ЧАДАХГҮЙ Ч ГЭСЭН ЭХ ОРОНДОО БАЙГАА АНДУУД, ОЛОН МЯНГАН ЗАЛУУСДАА ХАНДАН ЭНЭХҮҮ УРИАЛГЫГ ТҮГЭЭЖ БАЙНА.

Америк, Солонгос, Европ, Хятад, Япон, бусад орнуудад суугаа Монголчуудаа, бидний дуу хоолойг өртөөлүүлэн дамжуулагтун! Эх орны минь хөгжлөөс бугуйлдан хойш нь чирж буй мангас, авилгал болоод авилгалч түшмэдийн эсрэг үзэл санаа дуу хоолойгоороо давалгаалагтун!

Эх нутагтаа суугаа эрхэм андуудаа, залуусаа, ах эгч, аав ээж нарыгаа СОНГУУЛЬДАА ИДЭВХТЭЙ ОРОЛЦОХЫГ, авилгалыг боомилж эх орноо хөгжлийн замд дуудах ардчилсан намаас нэр дэвшигч ЦАХИАГИЙН ЭЛБЭГДОРЖИЙН ТӨЛӨӨ САНАЛАА ӨГӨХИЙГ уриалагтун!

Монголд нутагт үеийн үед БААТАРЛАГ ЭХ ОРОНЧИД төрөн гарч агуу хувьслуудыг хийж байсан. Тэрхүү ЗОРИГТ ХӨВГҮҮДИЙН ХОЙЧ ҮЕ одоо ч байгааг бид мэднэ. Харин орчин үеийн МАФИЙН СҮЛЖЭЭ БОЛОН БЭХЖСЭН АВИЛГАЛЧДИЙН БАТ БЭХ ХЭРЭМ амар нурдаггүй ажээ. Энийг нийт Монголчууд, та бидний оролцоогоор нурааж чадна. Энэ бол сонгууль юмаа. БУРХАНЫ АВРАЛААР ӨНӨӨДӨР ТА БИДЭНД СОНГУУЛЬ ӨГӨХ АЗ БАЙНА.

Өөрчлөлт бужигнаан авчирдагаа. Гэлээ гээд язганах өтнөөс айж саваа сэгсэрч цэвэрлэдэггүй монгол хүн үгүй билээ. Эс тэгж гэмээнэ бүх юм өтөнд идэгдэж дуусдаг жамтай.

Бид өнөөдөр Австриас, Италиас, Чехээс, Оросоос, Швейцариас, Солонгосоос энэхүү уриалгыг дэмжин түрж байна.

Эргээд очих эх оронтой, хүлээн суугаа дүүтэй, эгчтэй, ахтай, аавтай, ээжтэй, азай буурлуудтай билээ бид. Бүх элгэн садан, ахан дүүсээрээ бид дэлхийн жишигт хүрсэн өндөр хөгжилтэй орны иргэд болох сайн цагийг хүлээн суугаа билээ.

МОНГОЛ ЭХ ОРНЫГ МИНЬ АГУУ ДЭЭСИЙН БОШГО ИВЭЭЖ, ЗОВСОН ХОЙЧСИЙН ЗАЯА НЬ ТҮШИX БОЛТУГАЙ!!!

Харин аруухан санжийн зузаантай хойд хананы цаана ёстой л дажин болж байлаа. Албан тушаалаар хамгийн том нь болох ахлах тогооч хөлсөө арчин зогсоо завгүй хашгичиж бусад тогооч, бэлдэгч, угаагчдыг бажгадуулна. Уур цан болсон гал тогооны нарийхан зайгаар халууцсан ажилчид уухилан зөрөлдөж уцаараа баржаах шиг. Харин албан тушаалын хамгийн сүүлд байдаг угаагч залуу зогсоо зайгүй бөгтгөнөн ажиллавч тосгуурын хажуудах овоолоостой бохир таваг, сав суулга дундрах шинж даанч үгүй. Түрүүчийн тансаг газраас зайгүй цутгах бохир таваг аяга, халбага сэрээнүүд уул овоо шиг байхад нэрмээс болж, тогооч нар нь том том сав суулга ацран дээр дээрээс нь давхарлаж тавиад шавдуулах нь зэвүүн. Тэд цэвэр сав зориуд бохирдуулж өгөөд байгаам шиг санагдан уур нь хүрч гэмгүй тэр савнуудад ширүүлэн тачигнуулна.

Ирстрааны ар талд бүгдийнх нь хөлс дусалж, бүгдийнх нь цухал хүрч, бүгдийнх нүүр нь минчийжээ. Хүн бүр мэддэг хараалынхаа хамгийн шидгийг энд урсгана. Чилгэр гоолиг зөөгч залуус урсах мэт алхалсаар ар тал руу орж ирмэгц бохир тавган дээр хүмүүсийн идээгүй үлдээсэн махны тал сэлтийг сурамгайхан шүүрэн ам руу гаа хийгээд маш хурдан хомхойрон зажилж хүзүүгээ гүрдийн байж гүлд хийтэл залгиад дороо л хуучин төрхөндөө орон инээмсэглэн одох бөлгөө. Харин тавган дээр бүтэн үлдсэн бяслаг, мах зэрэг үзэгдвэл тогооч нүднийхээ булангаар аль хэдийн харсан байх агаад ёстой  юм болж буй шүүрэн авч дараагийн хүнд таваглан гаргах ажгуу. Түүнчлэн гамбанзан дээр нэгэн үе түүхий мах хөшиглүүтээ залгаад бэлэн олгох зүйл хэрчээд таваглана. Бэлдэгч залуу гутлыхаа улыг цэвэрлэж дуусчаад шууд л том түмпэнд нөгөө гараараа сүүмс зуурах ажээ. Хөлсөө арчих, хуйхаа маажиж нүүрээ илэх, нусаа нийх, хөрөгчнийхөө нүүрийг хувинтай бохир усаар шударсан болох, жорлон орох… Харин үргэлжлүүлээд л цагаахан тавган дээр нөгөөх л гараараа хоолыг хараа булаам байдлаар өрж тавина.

Хүн бүрийн амнаас цусалж дуусдгүй хар үхээрүүд гэсэн утгатай үгс бувтнагдан гадагшлах ба үгүүмаа гэхэд тэрнээс илүүтэйгээр зочдыг үзэн яджаагаа нь илт. Тиймээ артлын хүмүүс уртлынхыгаа тээршаадаг. Гээд ажил олоод хийж байгаадаа олзуурхах сэдэл, санааных нь мухарт сүүмийжаагаа л байх.

Харин нөгөө цусалж ханадаггүй үхээрүүд нь хүзүү, хуруундаа үнэт чулуун шигтгээ, цагаан шар алт сэлтийг гялалзуулж, дөнгөж сая газар унагаад авч тавьсан дунгийн зөөлөн мах зажлингаа хэдэн аруун жил дарсан үнэтэй дарс шимэн инээмсэглэж сууна. Тэд улс төр, нийгмийн талаар, эсвэл ядуу буурай орнуудад өөрийнх нь улсаас үзүүлж байгаа тусламжийн тухай шүүмж өрнүүлж, бүр байчхаад өөрийхөө нохойг ч магтан эрхлүүлэх зэргээр түг түмэн янзын сэдвээр тасралтгүй чалчицгааж, эд баялаг албан тушаалыхаа карьерт сэтгэл хангалуун, чухам л аз жаргалаа амтлан яваа сайхан сэтгэлт буянтай хүний шинжийг харуулцгаах юм. Гээд толгой дотор нь юу эргэлдэж, ямархан дурсамж байдгийг хэн мэдэх билээ. Хэнийг хууран мэхэлж, хэнийг гомдоож, хэний нулимсыг барж, хэний зовлон дээр жаргаж байгааг тааж мэдэх арга нэгээхэн ч үгүй.

Энэ бүхнийг сэтгэл хангалуун харж хамгийн их таашаал авагч хүн бол ирстрааны эзэн ахимаг эр. Бүхнийг ажиглан орлогоо ойролцоор толгойдоо тунгааж үзсэн шигээ сэтгэл хангалуун гэгчээр залхуурсан цатгалан арслан шиг хаа нэг орж гараад л, нөгөө салбарууд руу гаа ухасxийж ирээд л, утсаар тасралтгүй ажил яриад л, нууц амраг бүсгүчүүдтэйгээ болзоо тавиад л.

Хорвоогийн юм бүх явдал хөшигний наана цаана зэрэг оволздог. Тайзан дээр алхах тэнгэрийн сахиус шиг үзэсгэлэнт бүсгүйчүүл хөшигний ард эгээ л гичий чонос мэт уралцдаг гэнлээ. Улс төрчийн, эхийн хайртай андуурам энэрэл, эхийн харцтай андуурам нүдний цаана хэд хэчнээн амьдрал өөд нар харкуу харанхуй балчигтаа шигдэж байгаа бол.

Ноён Райтэрийн үүдэн дээр ирмэгц өчигдрийн бүсгүйг ахин саналаа. Санах биш бүр гэнэт үгүйлэв. Хачирхалтай нь энэ хүртэл түүнийг огт санаагүй! Харин тэр хялгасыг мартаж чадкуу байсан. Одоо харин түүнийг гэнэт санадаг нь юүүв?

Энэ удаа ноён Райтэрийн гэр бүл намайг ирэхээс өмнө гарч явсан байв. Тэднийд ороход коридоор нь бас л харанхуй хэвээрээ. Тэр хаалга нь хаалттай, нөгөө хүүхэн тэндээ байжаагаа байх нь.

Намайг ороод дөнгөж гутлаа тайлж байтал тэр гараад ирлээ. Нүр дүүрэн сэтгэл татам инээмсэглэж надтай өглөөний мэнд мэдэв. Зүрх догдолчих шиг. Гэхдээ бас зунгаг хүнд агаар намайг өвч бүрхээд авах шиг санагдлаа. Энэ удаа түүнтэй ярихыг гойд хүсэвч нэг л зэнзийрхэх нь сонин. Гэтэл хачин жигтэйгээр түүнд татагдаад байдаг…

Тэгээд тэр өрөөндөө буцаж орсон, би ажлаа хийсэн, гэвч тэр намайг үргэлж хараад байх шиг, эсвэл хэн нэгэн миний хүчийг сороод байх шиг. Гуруун цагийн ажил хийх гэж хамаг тэнхээгээ барав. Сонин юм даа. Арай хийж ажлаа дуусгалаа. Хамгийн сүүлд хогийн сав суллаж ууттай хог бариад гарав. Хаях замдаа яагаад ч юм совин татаж, хогтой уутны амыг нээгээд хартал…… огт задлаагүй тараг, идээгүй хэдэн бүтэн хэрчим хиам, талх хаяцан байсан… Тэр эмэгтэй өглөөнийхөө цайг ингэж уудаг байх нь!

Ээ… тэгээд орцны үүдээр гарангуут сэнгэнэсэн цэвэр агаар, юутай тааламжтай…. Гараад түүний тухай бодож үзлээ. Хориод жилийн өмнөх мэдрэмж сэргэх шиг.

10-тай байсан сан. Эцэг эх хоюул осолд орж нэг л өдөр бүтэн өнчин үлдсийм. Ээжийн аав, нутагтаа хүндтэй буурал намайг бөөрөндөө нааж хүн болгосон. Багаас жижиг биетэй намайг дээлийнхээ энгэрт хийж явдаг байсан сан. Миний үеийн зарим хүүхэд моринд хүнддэж байхад би л тэгж дээлний энгэрт багтаж явах гэж.

Харин тэр үеэс өвөө намайг анд дагуулж явсаан. Нэг ёозгүй үнэр ханхлах хүнд карбийн буугаа эмээлийн хажуунаас унжих гахайн арьсан уутанд дүрж явна. Морь ч гэж морь. Чонын үнэр аваад шээс алдах нь битий хэл хүрхрэх мэт дуу гаргаж газар цавчлан догшрох адгууус. Өвөг эцгийн гүн үрчлээт хүрэн нүүр, тэр морьны өтгөн сагагт бахим хөл, эрээн нүд сэлтээс эхэндээ айдаг байсан минь үнээн.

Эхний ав. Өвөг эцэг чоно лугаа ульж араатнуудыг дуудахдаа эгээ л өөрөө чоно шиг санагдах нь аймаар. Удкуу газар үнэрлэн шогших чононуудын бараа үүрийн өтгөн манан дундуур нэг тодорч нэг бүдгэрч сүүтэгнэж эхэлсэн. Чононуудын цээжнийх нь гүнээс гарах архирах дуу нь яг чихэн дээр сонсдож өөрийн эрхгүй өвөөгийн бөөрөнд хярсан сан. Тэгсэн хэрнээ өвөөгөөсөө бас айгаад. Буун дуу зүрхэн дээр хоёр ойрхон тасxийж, хоёр чонын ганзгалаатай гэртээ ирсэн. Эмээ, хүүхэд айлгалаа гэж өвөөд баахан яншиж, өвөө тоосон ч шинжгүй халаасан шимийн архинд шар тос хаялан оочиж суусан билээ.

Тэг тэгсээр буу барьж сурав. Үеийн хүүхдүүд жирх унагаж чавхныхаа үзүүрийг жирхний цусаар мялааж байхад би газар хэвтээ амьгүй чонын аманд бууныхаа амыг гударч зогссон. 12 настай байж.

Сүүлчийн ав. 16 хүрдэг жилээ аль хэдийн чонотой улаан халз тулаад үзцэн байлаа. Зүүн гарын минь шууг хага яран, ясы нь хугартал хэмлэсэн байсан. Гэхдээ тэрийгээ ч мэдкүү би тэр чонын 2 завьжинд эрхий хуруугаа хийн дагзтай нь цуг атгаж, өөрийн мэдэлгүй сарьсан хоншооры нь тас хазсан…
Аюулын том тэр азарган чонын цусаар өвөө намайг мялааж, тэр дор нь шагайг нь авч надад өгч билээ… Азарган чоныг доороо хийсэн… гэж намаржингаа нутаг усныхандаа намайг ярьсан. Хөөрхий тэгээ л тэр үеэс хойш удалгүй зөнөж эхэлсэн дээ өвөө минь. Намайг харж сэтгэл нь ханаад, барьж явсан ухаанаа сул тавьсных ч юм болуу даа.

Xудалч хүү уралдаан маань одоо байхгүй, хүмүүсийн сэтгэл гаргаж ирүүлсэн бүх бичлэг, дэмжлэг бас цуг устсан. Тэмцээнээ зогсоохоос өөр аргагүй боллоо. Тэмцээн явуулах талбар ч байхгүй боллоо. Хэн ингэснийг бид хайхгүй, сонирхох ч гүй. Гэхдээ яах гэж ингэв ээ? Яасан их завтай, ууртай хүн бэ гэж баахан гайхаж балмагдав.

Одоо аль болох хурдан хугацаанд, өөр талбар дээр бид дахин гарч ирнэ. Сургуулиа сэргээж та нартайгаа ахиад цуг байх болно. Хуучин бичлэгүүдээ олох байхаа. Харин та нарын маань 3000 шахам сэтгэгдлүүд л эргэж олдохгүйгээр алга боллоо. Цуг байсан, дэмжиж байсан та нартаа маш их баярлалаа.

Барбагш сургууль маань удахгүй улам их далайцтайгаар эргэж нээгдэнэ ээ. Удахгүй эргээд уулзахын ерөөл тавья!

Дөрүүн сарын нэгний мэнд шүү хүүхдүүдээ! Аягүү их инээдэг гэсэн. Инээгээрэй инээгээрэй гээ л. Юучлоогүй байхад бас инээгээд яахав. Мэдрэл муутай гэж бодуул яахын. Болсон юм болгонд нь бас инээгээд ч яахуу. Аальгүй алцгар гэж улсууд зэмлэнэ. Зүгээр сайхан төлөв. Сайхан даруухан инээмсэглээд. Байнгын инээмсэглэл нүүрэндээ тодруулаад. Нэг тийм бодь. Юки Амгаа эднүүсээс асуугаад. БАББГ БЮББГ энтэр гээд тэднүүс чинь чикаашд.

За бас ингээд төлөв байдалтай байнга инээмсэглэх хэцүүүү. Нэг мэдсэн чинь өрөөсөн завьжаар шүлс гоожжээвэл яахын. Яаахын бээ тэгээд.

Заза. Баярын мэнд! Сайхан баярлаарай.

Таануусд л гэж хэлэхэд энэ баяр бол пиав миавтай холбоогүү ганц баяр байгаам даа.

Ирклаамаа мартгахжий шд. Энчээ нүсэр уралдаа болжаагаа. Худлаа үнэн, галзуу солиотой, аймшгийн, порно бүх төрлийн бичлэг хүлээж авч шалгаруулна. За порно нь ч юу ин. Нэг тийм хөнгөн ироотг юм байвал болжилээн. Заза жинхэн гарлаа.

Хм.. нэг л их хариуцлагатай хүмүүс. Бүх юм нь яг таг, бүх юм нь цагтаа. Бүх юм нь ярьснаараа, бүх юмаа урьдчилж тохирно.

Өдөр бүр би угаалгын машинаас түүний бандаашнуудыг гаргаж өлгөдөг юм. Бас угаалгын өрөөний шалаар нэг хөглөрөх эхнэрийнх нь үсийг соруулна. Би хааяа нүдэндээ ноён Райтэр эхнэрээ угаалгын өрөөндөө оруулаад үсдцэн… юу яаж, эхнэр нь байж ядсандаа шүднийхээ оог бяц атгаж, бөөн бөөн оо савнаасаа харайн гарчийн гэж төсөөлж инээдээ хүргэхчээ аяддаг билээ. Гэхдээ одоохондоо би хаа нэгтээ цацагдсан шүдний оо би олж үзээгүй л байна. Эхнэр нь өглөө гэрийнхнээсээ хавьгүй эрт гардаг учир бараг таардаггүй. Аль ч гэлээ эмлэгийн цусны лабартоорд ажилдаг гэсэн. Хүн харахаараа цочсым шиг гэнэт инээж гантиг шиг царцанги нүүрээ салхинд хийсэх нөмрөг шиг тунаруулдаг авгай…

Тиймээ би энэ айлыг цэвэрлэдэг. Долооногийн дөрүүн өдөр. Өөрөөр хэлбэл зарц нь. Цагаар тооцуулж цалингаа авдаг л даа. Гээд зуун жилийн өмнө чигсн тэгдэг л байсан биз. Тэхээр би зарц мөн. Үүрийн зэврүүн хүйтнээр олонхи хүн дулаахан хөнжилдөө дугжирчаахад би наашаа салганан алхдаг юм.

Энэ өглөө урьдынхаараа гэрий нь онгойлгож ороод гутал хувцсаа тайлан аяга кофе уухаар гал тогоо зүглэлээ. Ажлын өрөөнийх нь хаалга хаалттай болохоор коридоорын наад хэсэг харанхуйлагдсан байна. Хананд өлгөсөн гэр бүлийнх нь зургууд улам ч баргар харагдах шиг, өөрийн эрхгүй ханын гэрэл рүү гараа сунган очиж асаалаа. Эдгээр зургууд бараг лавтай зуугаас илүү насалсан. Хүмүүсийх нь хувцасны моод, зурагны өнгө сэлт насаа ингэж хэлэх ба би өөрөө нэг зурагных нь булангаас 1901 гэсэн тоо харсымаа. Европын түүх сонирходог байсных ч юмуу эдгээр зурагнууд надаа анх дэндүү сонирхолтой санагдаж жаазнаас нь сугалж ар өвөргүй хармаар санагдаж билээ. Даанч жаазы нь онгойлгож чадаагүй юм. Одоо чигсн орж ирэх бүрийдээ заавал нэг нэг удаа тогтож хардаг. Бүх зурагны нүд нэг л хүйтэн, дүнсгэр. Энэ зургууд өнгөтэй байлаа гэхэд энэ нүднүүдийн өнгө яг л ийм утаатай сааралаараа л байх байсан болуу. Гэхдээ харахгүй байж бас нэг л болкуу. Тэдгээр зурагны урдуур явахаар намайг хараач гээд дуудаад байгаам шиг санагдхы нь яана. Өрөөнүүдийг эмхэлж янзлахдаа бүх хананы зургийг харж дуусчаад хог соруулах чумуу, өөр ямар нэг юм хийгээд ухнатаад явжаахад тэд намайг дагуулж хараадаах шиг санагддаг. Эхэндээ ч нуруу хүйт оргих үе ч байсан.

Чэрдаакны давхар дахь аруунэгэн өрөө, хүйт даасан ханхай байр. Эртний эдлэл ихтэй. Юуных ч юм бараан толбонууд болсон хул өнгийн бичгийн ширээ. Тэр нь яг л халбагатай майнууз ханын обой руу цацаад хаясан шиг харагддаг. Түшлэгтэй төмөг сандлууд, лааны суурь.. зарим нь бараг 200-с илүү наслаа бизээ. Би ганцаараа энд үлдээд гуруун цагт багтааж бүх юмы нь цэвэрлэх ёстой. Эхний эвгүү сэтэгдлүүдэд яваандаа дасах биз гээд дотроо зориуд үл тоомсорлосоор бараг жилийн нүүр үзжаагаа нь энээ.

Мухарт байдаг өрөөнүүдээр явж гүйцээд эргээд гал тогоо орох санаатай явлаа би. Гол коридоор луу дөнгөж орхын сацуу нүдний үзүүрт бараан сүүдэр бүртгэнэн гал тогоо руу хэн нэгэн орж явчлаа. Палхийтэл цочихтой зэрэгцээд “аа нөгөө хүн нь…” гэсэн бодол орж ирж тайвшрав. Эмэгтэй хүн байх шиг санагдсан. Янзын чимээгүй зорчдог хүн юмаа. Гол коридоороор явж гал тогооны үүдээр өнгөрөхдөө мэндэльюү гэтэл яг намайг үүдтэй зэрэгцэхтэй зэрэг өөрөө гараад ирлээ. Би зогтусан, “өглөөний мэнд!” гэж цочмог, бага зэрэг чанга дугарчихлаа. Харин тэр сонсох битий хэл хүн байгааг ч хараагүй мэт хажуугаар зөрөөд өнгөрчдийм байна. Гэдэн ч хөдлөх шиг. Надаа хамаагүй л дээ. Гэхдээ зэрвэс харагдсан нүүр нь нэг л жигтэй санагдаж өөрийн эрхгүй араас нь эргэн харлаа. Нэвсгэр урт юүүпгний хормой намиран, дороос нь нүцгэн өсгий ээлжлэн гялалзах аж. Туранхай, туниа муутай, хар үстэй тэр эмэгтэй цаашаа явжээснаа, миний хэлсэн үг сая сонсогдов гэлтэй гэнэт эргэж харан мэндлэв. Түрүүн хальт харахад газар ширтсэн жихтээхэн хурц, гялалзсан нүдтэй, шохойн өнгөт хөшингө нүүртэй бүсгүй байсын. Гэтэл бурхан минээ, одоо ингээд инээмсэглэн зогсож байгааг нь харвал дагина шиг л сайхан амьтан юм гээч. Дууных нь өнгө намайг зүгээр л дулаахан алгаар илбээд авах шиг санагдсан. Нүд нь усгал сайхнаар ширтэж, хацар нь би амьд гэх шиг ягаарч харагдна. Уруул нь шүүслэг гүзээлзгэнэ шиг гялтганах юм. Ялдамхан инээмсэглэж зогсоо тэр бүсгүйн хар цамц, хар юүүпэг нь хүртэл ухаа өнгийн сайхан том цэцэгсээр дүүрэх шиг болхыг яана.

Би бүсгүй хүнийг татахдаа гайгүйцэр гэдгээ аруун долоохон насандаа мэдэрч, тэрнээс хойш бас чамлахааргүй түүхийг бүсгүйчүүлтэй хөнжил дотор бичиж яваа нэгэн. Заримаас нь салах гэж яддаг сан. Бүсгүй хүнд хатуу үг хэлж сураагүй нь явж явж миний…, буруу л болж таараад байгаам даа. Тиймээ би бүсгүй хүн бүрийг гарын аруун хуруу шигээ мэддэг бишимаа гэхэд анхны үгийн солион дээр л хэр баргийн хүүхний дотор луу өнгийж чадна. Харамсалтай нь ганц биеэрээ хорвоог туулах шийтгэл авцым шиг л байхым даа. Нас ч явчлаа. За энэ яах вээ. Гэтэл энэ бүсгүй юүүү вээ. Яг л цангаж үхкжаагаа хүнд тув тунгалаг булгийн ус харуулжаагаам шиг. Толгойд юухан хээхэн ордог сон. Ганц ч үг байдгүү шүү. Далавчнаасаа бариулцан ялаа шиг л зүв зүгээр зогсжээн би. Дэмий л өглөөний мэндийгээ ахиж хэлчээд ямар мэлрээд байлтай биш, жорлон угаахаар явлаа. Миний дуу нохой гаслах шиг сонсогдов надаа.

….цаг үргэлж тэр бодогдоод салкуу байлаа. Гүйж очоод гараас нь атган, өвдөг дээр нь толгойгоо тавимаар ч юм шиг. Хэдхэн минуутын өмнө л анх харлаа шүү дээ. Ийнхүү сотгуу хүн шиг мансууран байж тэр байрыг цэгцэлж дуусчаад эцсийн хяналтаа тавьчаад явах боллоо. Цайвар өнгийн сайхан паркээтэн шалан дээр бөртийх ч хог алга. Тэр хүүхэн ч мөн энэ хавьд алга. Бодвол ахиад л нөгөө өрөөндөө ороод хаалгаа хаачаа биз. Зориуд тэр хаалганых нь урдуур ахин дахин явмаар чимшг… тэгжээтэл тэр гарч ирээд хүзүүгээр тэврэн өрөө рүү гээ татаж… гэхчлэнгийн хөгийн юм бодсоор хаалганых нь урдуур өнгөрч явтал нэгэн зүйл анхаарлы минь сүрхий татдым бээн. Газар нэг хялгас хэтвжаагаан. Би дутуу ажилсных. Гэхдээ тийм бодол толгойд орсонгүй ээ. Гол нь тэр хялгасны тал бие нь шаланд наалдаад, үлдсэн тал нь хаалган доогуур орох гэж тэмүүлэх мэт сэрвэгнэн хөдөлжийн. Жирийн дүр зураг гэхэд, нэг л хачин. Өрөөнд цонх онгорхой байхад хаалган доогуур, гарах эсвэл орох чиглэлтэй салхи үлээж л байдаг. Гэхдээ л санаанд шууд буух, орчны иж бүрэн тохиргоо энд алгаа. Хачин л санагдахым даа…. Сикүүнд хүркүү хэр тэгж будилан зогсохын хооронд өнөөх дагина маань гараад ирлээ.

-Чи дуусцнуу?

(… Ёооё би яг уналаа, асприйн байнуу, цус гүүхкүү байна)

-Тиймээ би дуусчлаа… хэ… хэ чи…. хаанаас…..

-Оо кэй, баяртай, өдрийг сайхан өнгөрүүлээрэй.

-Баяртай

…Тэнгэр минь!! Хөлөө чирээд явий даа. Үүдний сандал дээр лагхийтэл сууж гутлаа үдэж эхэллээ. Гархаар болж коридоорын гэрэл унтраах гэснээ гэнэт санаж нөгөө хялгасаа хартал одоо минган жил тэгж хэвтсийм шиг тайвнаас тайван хэвтжийн. Нэг авах гэснээ, нөгөө бүсгүй ахиад гарч иркжаагаам шиг санагдан болихоор шийдлээ. Орцны үүдээр гарахад агаар урьд урьдынхаас илүү цэнгэг санагдав. Тэр битий хэл төрсөн нутагтаа ч агаар ийм сайхан санагдахыг үзээгүй сэн. Нарны туяанаас надад ямар нэг энерэг шингээд ч байх шиг. Юундаа ингэж их хүч алдсан байнаа би, энэ дурлал уу? Нар луу харж зогсоод хэд сайхан амьсгаа авмаар санагдав. Ийнхүү нар луу яг харахтай зэрэг зэргэлдээх байшингийин цонхнууд харагдаж, үүнтэй мөн зэрэгцэн тэр хялгас хачин санагдаад байсны учрыг оллоо. Тэр өрөөнд чинь цонх байхгүй шүү дээ! Сэрүүцүүлэх сэнс ч байхгүй!!!….

Цэргийн баярын гал халуун мэндийг дээш дээш нь дэвшүүлэн барьяаааа!!!!
Эх орныхоо төлөө, УРАААА залуусаа!

Эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдрөөс хоцорсон чигсн баярын мэнд хүргий та нартаа! Дандаа хоцорч байхийм даа. Нодлин бас хоцорсон. Уржнан блог бичдэг байгаагүй ээ. Бичдэг байсан бол бас л хоцрох байсан байх. Ирэх жил яг хоцоркуэ. Угтуулаа л баяр хүргээд эхэлнэ. За урт насалж удаан жаргаарай. Эрүүл энхийг хүсий! Ажилдаа амжилт гаргаж гэртээ гэрэл түгээгээрэй! Хайртай шүү бөгдөөрөнд чинь, УРА!!!

За тэгээд энэ, цэцэг.  Урт настай цэцэг шүү.

* Тарган гэх гэснээ эрүүл мэндийн хүрээнд зохисгүй санагдаад больчлоо. Гэхдээ манай залуус бакь байхыг хүсдэг нь гудманд өдүүлж мөрлүүлхээс эхлээд хүүхэн булаалдах хүртэл тэр битий хэл тээндрийн будлиан, газрын маргаанд даажээ парлаамэнтийн танхимд ч бяр чадал жингээр тулалдах шаардлага ихээр гардагтай холбоотой байх. Тэгээд ч өдгөө цагт тарган хүнийг харсан хүнд саахрын өвчин, холэстрийн, зүрхний өөх мөөх санаанд нь ордог бол манайхан буянтай, баян хүн байж таараа гэж хардагтай бүүр ч холбоотой.
* Нэг найзтайгаа чааталжаагаад вино уух тухай цухас ярьсан чинь “чи вино уудымуу, наадхы чинь энд гоомоо нар л ууды шд” гэсээ ххххх. Бодоод байхнээ нээрээ л виног компоод гэдэг байжлээ. Үл тоож, хэрэгсдэгчгүү байсоо. Тэхдээ хүний уух идхийг, бэлгийнх нь оноолттой хамт гадуурхаж байгаагаа мэдэгднэ гэдэг өнөө цагт шууд мөнгөний гарлага болдог болсым шиг байлээ. Шүүхэд дуудагдлаа, торгууллаа, дуусаа. Гэхдээ шударга шүүх л дээ. Маниусын мэддэг тэр шүүхийн жинхэнэ нь гэхүү дээ.
* Нээт гэж хорон мууухай юм байнаа. Хуучин чинь нээт мээт ч байхгүй 286 юмуу 386 дээрээ хөзөр мөзөр, пирийнс мирийнс тоглоо л хонон алддаг байсан гэдэг. Одоо нээт л байхгүй бол компьютэр гэгч хэнд ч хэрэггүй хар зүйл байна байхаа. Нягтлан энтр тоо бүртгэлийн мэргэжлийнхэн чишш шүү!
* тэр мэдээг уншаад хөх инээд хүрэв. Манай ерөнхийлөгч Энхбаяр яагаад ийм инээдтэй юм бээ! Тээр жил зурагтаар юу гэж ярьсныг нь бас бичжил байсан. Гэтэл сая Жанрайсэгт мөргөж гарч ирээд сурвалжлагчид: “Уламжлалт ёсоороо Гандан хийдэд ирж их шүтээнүүдэд хүндэтгэл үзүүллээ. Ирж байгаа үхэр жилд ард түмний минь амьдрал сайжраасай гэж” гэж хэлсэн байхым. Мэдээж та өөр юуны төлөө мөргөх вээ дээ. Таныг мэджийшдээ надаа хайртай, сайн хүн гэдгий чинь кккк. Манай Ээгий мөн ч алиа хүн шүү. Гэснээс би энэ хүнийг ангуучлах дуртай хүн бишээ. Санаандгүй л таарсан хоёрхон нь энэ.
* Яаая тэр манай эрхэм гишүүд тээ? Малгайных нь орой энэ тэр. Алтай гишүүн харин гоё байсоо. Манай Гохшууузан харин алахжээлээ. Сэтэгдлүүд нь харин тасархай вайлээ хэхэ.
* Өргөтгөл ч эвгүй ээ. Харшлах гэдэг харшилнаа л гэсэн үг үү. Исүүл өөр үг юмуу. Сайн мидкүүмаа. Орчин цагийн монгол хэлэнд ус цас л даа уг нь. Гэснээс монгол хүн би бурханы авралаар эх нутагаа олж төрөөд монголоороо хэлд орсон. Тэнгэрийн дор, эх нутгийнхаа хөрсөн дээр төрийн шударга хуулийн дотор, татвараа төлж, нийгмийн хэвийн харилцаанд орж амьдрах хүсэлтэй. Хуулийнхаа хүрээнд, хүссэн хувцасаа өмсөж, хүссэн сувагаа үзэж, хүссэн хүнтэйгээ харилцаж, хүссэн газраа байшингаа барьж… түүнчлэн: төрөлх хэлээрээ юу санаснаа бичих дуртай. Тэгсэн чинь энэ хэл маань эзэнтэйм шиг байлээ. Эзнээс нь гуйж түрээсэлж ашиглажаахуу, хүсээд байгаа хятад хэлий нь сураад хятадаар бичиж байхуу, цаасан дээр бичээд гудсан доогуураа хийчээд оройдоо гаргаж үзжээдийн билүү…
Ногоон гэрлээр зам гардагаа би, гэхдээ заавал хувцсаа индүүдэдгүэ. Доошоо харсан сарнай цэцэг зурсийн би. Ерөөсөө цэцэггүй иш байж ч болох. Исүүл сарнай заавал дээшээ харжаах ёстойм болуу.
Бичлэгнээсээ их фүүтннооттой болчлоо золиг.

 Ингжаахаар намайг зөөлхөн чигсн нудраад өгөөч!!! Сэрмээр байна! Энэ муу хараал идмэр,.. энэ муу..хөгийн гарыг зайлуулы л даа авраач намайг!!!
       Тэгж тэгж сэрсээн би. Сэрэнгүүт газар дор өмхий чийгэнд байжаагаа хүнд хаалга цэлийтэл нээгээд өх шиг болсон. Амсьгаа авсан. Уушгиа тэлтэл. Өшөө цонхоо онгойлгочуул тээ. Тэхдээ хэргийн эзэн энэ муу гар одоо бадайраад юм бичүүлкүү байнаа. Тэгээд өрөөсөн гараараа шахуу л бичжээн. 2 гараараа бичсэн бол юу ч бичих байсийн билээ. Бас хэлүүл хэлэх л юм байгаам.

Сонин сайхан гэвэл хэлний күүрсийн эхний шат дууслаа…. л гэсэн. Сүүл рүү гээ явж амжсангүээ. Юу юу ч болсын. Одоо ч сурлага муудаад байхгүй болоо биз дээ. Гэснээс манай хуучин ангид нэг хятад охин байв. Ирээд 7 хоносон, герман хэл анх л сонсож байгаа. Маангар зузаан лийнзтэй. Тэр нь онигор нүдий нь бүр байхгүй болгоцон. Унжуу урт хамартай, ер нь л нэг бүтэлгүй байрын. Тэгсэн багш эхний өдөр заадымаа. “Чи хаанаас ирсэн бэ?” гэдэг асуулт. Өөрөө мянга түм давтаж хэлээд, хэлүүлээд. Дараа нь хариулты нь бас заагаад. Хүүхдүүд бүгд улсынхаа нэрийг оруулаа л хариулж сураа л. Багш хүн бүрээс очиж асуугаа л. Тэгжээсэн чинь нөгөө хятад охины ээлж болсын. Хятад охин тонгойгоод нэг юм хайгаа л номоо эргүүлээ л идэвхтэй суужийн. Багш эхний удаа асуулаа, анзаардгүээ. Хоёрдхоо асуулаа, анзаарлаа. Толгойгоо өргөж багш руу харснаа “ай доонт спийк жэрмани” гэж наадым даа харин. Ийм хариулт байдгийг мэдсэн бол аруун жил яах гэж толгойгоо маажиж багшийн өмнө зогсxов дээ. Би хиймч биш, би фийзикч биш, би монгол хэлний эрдэмтэн биш гээ л маадайжаах байсий.

Заза хэлний күүрс гэцэн биш нэлээн хол тойргоор хадуурлаа. Өөр сонин сайхан ч алга даа. Хажуу айлын хүүхэн 2 ихэр хүүхэд төрүүлсэн. За тэр ч юуны хамаа. Гэснээс зун нэг найзтай чааталсийн. Улстөржөө л сонгууль ярьсий. Хэн хэн дэвшжээн энтр гээ л ха! Нөгөө найз ч сонин болгоо л тэр энэ тийм тойрог тэгсэн ингэсэн гэснээ, зураач Энхжин Мөнхжин 2 дэвшээд… энээ тэрээ гээ л. Тэгсэн инээд ч хүрэх шиг. Тэр 2 нэг тойрогт зэрэг дэвшээ л. Сонгуулийн шоун дээрээ гарч ирснээ хоюулаа ну пагаадийгийн цийркийн баавгай шиг нэг нэгэн дээрээ гарч акарбаат хийснээ бууж ирж баргил хоолойгоор ХӨӨБ! гэж гараа алдлаа л. Тэгэнгүүтээ маасайтал инээж, хоолой салган “нэг толгойноос хоёр толгой сайн!” гэсэн уриа хэлжаагаам шиг санагдаад болж өгдгүү. Бодлоо хэнд ч хэлээгүй ээ би. Одоо хэлчий яахуу. Нээрээ нэг өндгөн эсийн хүүхдүүд нэг суудалд зэрэг сонгогдож болохгүй гэсэн хууль байдийм болуу. Заа тэр яамай байнаа, хаа хамаагүй юм бурахаа зогсооё.

Одоо цагаан сарын бэлтгэл ажил гээд бужигнажийнуу. Дэлгүүр, зах мах орох л хэцүү тээ. Чихэлдээд. Чихэлдэнгүүт хүний өөрийн гар хуруу хармаа хотон дундуур сүлжээд. Хулгана жил дууслаа. Үхэр жил эхэллээ. Үхэр ч гэж… ихэр жил гарахжаагаа гэсэн үү гүү юүү. Дашцэрэн гуай. Яагаав ромбу Даашкаа. Үхэр гэдэг чинь үх гэсэн үг орсон муу ёрын тул ихэр гэх ёстой гэж. Хээ за яахуу дээ хөөрхий. Өөрийнх нь нэрэнд цэр гэдэг муухай юмны нэр орсон тул гоо сайханд нийцкүү байна, таныг Дашцийрэн гэж дуудий гэсэн гэхийн сан. Эр хүмүүсийн замын хүзүү урт тул хэзээ нэг цагт уулзна байгаа. За өөрөө цийрэн муухай байна, цүйрэн болгы гэх ч юм билүү. Өөрөө л сонгоно л до ицсийцст. Заза өөр ч юу байхав. Нээх муухай урт юм болчих шиг боллоо. Эргээд уулзий, цаган сарын наана.

Хөрш аймгийхан энэ шугуйг сонирхонооо болоогүй. Бүр шуналтан тэчьядна. Янзүрийн арга саам хэрэглэх гэнэ. Янзүрийн амттан,торго хоргой, алт мөнгө барьж ирнэ. Хэрсүү Өөлэн эх цааргалсаар байлаа. Гэвч удхын хэрээр нүдэн дээр нь өлбөрч байгаа хүүхдүүдээ харж суух үүнэн гицүү.

 Гэтэл Өөлэн эхийхээс хэдэн саахалтын дайтай  нэг ханхар залуу аж төрдийм байжээ. Ханхар залуу яг л ханхар залуугийн ёсоор хүрч ирээд түс тас санал тавив. Шугуйнд чинь байгаа бүх өгөөжийг чинь гаргы. Таанр санаа амар гэдэс цатгалан амьдарна. Гэхдээ би бас цалин хөлс энээ тэрээгээ авна… гэжээ. Хэн хэндээ ашигтай, тэр ч витий хэл өгүүллийн баатар гэр бүлийнхэнд илүү наалдацтай зүйл байлаа. Харин хөрш хомхой аймагт энэ таалагдсангүй. Аргаа барж хумсаа мэрмээр болов. Гэвч угийн сэргэлэн улс тул алгуур бөгөөд ялдам арга хэрэглэжээ. Өөлөн ижийн хүүхдүүдээс нь уруу татав. Өөлөн ээжид хонины сүүл, тараг сэлт зээлэв. Уяраад уйлмаар чум шиг.
Гэвч тэрхүү алс холын залуустай..
за дараа үргэлжлүүлий. Асуудал гарав. Бөөн асуултын тэмдэг намайг балваад вайна.
Хариулты нь би мэдүүл мэджээн. Зөгөнсөн болгон зөв байсан….

Анхны вагштайгаа би 2 настайдаа учиржээжээ. Анхны учирлаа сандгүүмаа би гэхдээ, соорий шүү Даваасүрэн багшээ. Мэдээ ороход л нэг тийм нүдэнд дулаахан сайхан хүн байдаг вайсий. Уурлахы нь үзээгүй. Дуу нь хүртэл аядуу, гар нь хүртэл зөөлхөн. Хүүхдүүд унтцан байхад, хар дарах вий гээд элгэн дээрээ тавьцан гарнууды нь буулгаж өгдөг, намайг унтаагүй бол, заза миний хүү бос бос гээд хажуудаа байлгадаг… ижийтэй минь адилхан санагддаг заримдаа… бидэнтэй зэрэгцээд жижкэн сандал сууж, халбагатай шөлөө ингэж үлээ гэж заагаа л, бидний дунд суугаад хамт хооллодог багш эмэгтэй байлаа. Намын дээд сургууль гэж байсны артлын хаалганы нэг давхарт байсан, олноо намын дээдийн гэж алдаршсан цэцэрлэгт тэр сайхан багштайгаа 5 нас хүртлээ явсан байх. Гуруун өвөл аав ах 2 маань ишигний арьсан уутанд хийж чарган дээр зөөсөн. Нэг бус удаа алга болж гэрийнхнийхээ насыг хурдасгасан. Хээ алдрай бага нас минуу. Хорин дөрвийн чихрээр шагнуулдаг. Гэхдээ лаастачкаанд илүү дуртай, гэхдээ талы нь л баруул их юм. Цусан дахь саахрын хэмжээ нь их юмуу хаашаа ин.

Хоёр дахь вагштайгаан би 6 хүрдэг жилээ учиржээ. Түүний гарын алга ямар хүнд буудгийг одоо ч марткуум даа. Гарынхаа араар бүүр аймар цохино. Өөрөө биерхүү бүдүүн улаан хүүхэн. Бяртай ч байх. Сандал дээр суужаахад 2 чихнээс тасар татан дугтарч тойрч суусан хүүхдүүдийн голд шалз шиг хаядаг сан. Арай өшгөлдгүү байсан байхаа хэ. Хүүхдүүд хэсэг хэсгээрээ тойрч суугаад хоолоо иднэ. Нэг тийм улаавтар шөл идэж байлаа нэг өдөр. Байцаа манжин голдуу амтагдсан цэцэрлэгийн тэр хоолонд дургүй байсаан би. Зарим хоол ч жигтэйхэн сайхан амттай, харин кааш нь вол бүүр ч муухай. Бөөрөнкий бөөрөнкий юмтай, заваан. Тэр каашнаас миний аманд ялаа хүртэл оржээв шүү дээ.
Аймар юм ярихуу. Нэг өдөр миний урдаас харж суусан охин шөлөө талд нь ортол идэж байгаад гэнт бөөлжөөдөхдийн байна таваг руу гаа. Таваг нь дүүрээ л (соорий шоо, аптийтгүй юм биччлээ) Би вилүү, миний хажуудах хүүхэд билүү.. нэг нь мөнөөх багшид хэллээ. Багш ирлээ, уурлалаа, зандарлаа. Наадхаа ид чи гээд шилэн дээр нь нударсым. Тэр охин айсандаа халбагаа аваад тэрэндээ дүрж байсан тэр зургийг бас марткуу нээ. Яг идэж байсан нь нүдэнд харагдкуу байгаа ч тэр идсээн гэсэн бодол 20 хэдэн жил надаа тээгдээд ирсэн байхым. Хэд гуруу халбагадсан санагджийн. Баттай даа энэ. Ай хөөрхий.
Сахилгагүйтлээ гэж эрэгтэй хүүхдийг чармай шалдлаад зосоодог. Цэцэрлэгийн ахлах ангийн хүүхдэд бол дэндүү хүнд шийтгэл дээ энэ охидуудын хажууд, ид ичиж эхэлж байхад. Миний бие 2 удаа өртөж байлаа. Газар цоолоод орчихмоор, исүүл шууд үхчмээр…  Хүүхэд юм болхоор удкуу мартаад гүүжээдэг нь сайхан юм даа.
Хүүхдүүд тэр багшаасаа айгаад хэлж чадкуу зоссоор байгаад өмдөндөө шээх бол энүүхэнд. Нэг удаа би товч залигчив. Нэг л түгшүүртэй санагдаж айгаад багшдаа хэльеээ хэлж чадкуу, хэлкүү байя гэхээр үхчих чум билүү гэсэн бодол төрөөд. Тэгээд дэмий л хоолойгоо бариад, багш руу гаа царайчлаад зогсжээтэл багш ч анзаарлаа. Яачаав чи гэж зандарчийн. Шал тооомжиргүй байгаа хэрнээ айтал нь загандаг  бас л ховор чанар. Товч залгицан гээ л дугаран аядав. Тэгсэн чинь хохь чинь чи, яах гэж…. яасан ч гэлээ нэг аймар заганчаад шууд эргээд явцан… Хоолой зангираа л явчиж билээ, ганц аврал болсон хүн маань тэхээр чинь. Миний хүү битий ай, яадаг ч гүүмөө гээд хэлчиж болох л вайсан байх.
Хөөрхий дөө дараа нь хүүхэд тогтдоггүй. Аргаа бараад хүүхэд өргөж аваад ч тэсдэггүй нэг авгай болсон байсан даа зайлуул. Хамгийн сүүлд, саяхан шахуу дуулахад бас л хүүхэдгүй яваа л дуулдсан.

Яг тэр хүнтэй зэрэгцээд манай цэцэрлэгийн ахлах тогооч өвөөгийн тухай дурсамж зэрэг орж ирдийн. Хүний 2 туйл л юм байлгүй дээ. Нэгэн цаг үед надад мэдрэгдэж байсан халуун -хүйтэн, хатуу -ширүүн, хайлмаг -царцмаг, хөвөн зөөлөн -сайран хатуу хандлагууд юмуу даа. Бүх хүүхдийг миний хүү, өвөөгийн хүү гэж дуудна. Дуудахдаа хушуугаа цорвойлгоно. Нүдэнд дулаахан гэжж… ёстой л буян нь дэлгэрсэн хүн гэж ийм байдын болуу. Цэцэрлэгийн хамаг амттай сайхан хоолнуудыг тэр өвөө хийдэг байсан байхаа. Нэхх гоё том цагаан малгайтай, цагаан цамц, дүүжин цагаан өмдтэй бас. Саийхан хүн. Намайг хараад компоодноосоо жимсий нь хутгаж өгнө. Бусад хүүхдэд өхий нь би хараагүй. Гэхдээ бүр том том бэлтгэл ангийн хүүхдүүд мэдчээд надтай хамт гал тогоонд нь ороод бас жимс авдаг байсан хээ. Бүгдээрэнд нь атга дүүрэн хийгээд өгнө, толгойгий нь илээ л. Яагаад надад тэгж ханддаг байсий бөө мэд. Өрөвднө гэж баймааргүй ин, аав минь амьд байсан цаг. Хожим өөрий нь дурсаж бичнэ гэж мэдсийн болуу…

үргэлжлэл бий..

Бөөрний дутагдлын тухай жоохон ойлгочих санаатай http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D3%A9%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B4%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D0%BB -рүү орж харав.

Би сайн мэдкүэ. Гэхдээ маш олон хүмүүс, залуус, хүүхдүүд энэ өвчнөөр шаналж тарчилжаагаад нэхх удалгүй энэ сайхан хорвоогоо орхин оддог гэнэ. Аврагч байдаг. Аврагчий нь диализийн апраад гэдэг. Монгол улсын хэмжээгээр ердөө 5 ширхэг тийм апраад байна. Дунд нь хүүхдийн арьзмээртэй нь бараг байдгүүмүү даа. Исүүл ганц нэг нь ч юм уу. Энэнээс болоод маш олон хүүхэд өвдөж шаналж байгаа. Өвдөж шаналаад байх ч юу байхуу хоногоо хүлээн тарчилж байгаа. Миний, таны үр хүүхэд, дүү нарын нэг нь ийм болуул яах байсан бэ. Хүүхэд ч гэлтгүй хүн бүхэнд энэ апраад нь хүрэлцкүү горьдлого, шаналал, тэсэхэд бэрх өвдөлтийг хүлцэн хэвтжээдэг байх нь. Хүн л болж төрснийх, гэгээрдгүүмаа гэхэд амьтанд ач буян болж явуул насны бөгсөнд эдлэх буян …. биш юмаа гэхэд хэт нь үр хүүхдий чинь эдлэх жаргал болж ирэх нь дамжиггүй. Миний бие үзмэрч, хуурамч зурхайч нар болон үүнн сээгсий, бизнэсмээн лам нарыг үл ойшоодог ч үйлийн үр, энергийн солилцоо, хадгалалт, дамжуулалт гэдэг юманд итгэдиймаа.
 

          Залуусаа, болоогчдоо, уншигчдаа хойч үедээ, үр хүүхэд, ах дүү монголчууддаа буян хийцгээе. Диализийн апраад нэмж таван ширхэгийг оруулж ирий түхүү!!! Улсын мөнгөөр авах гэхээр иджуучаад байгаан бол залуус хэдүүлээ мөнгөө нийлүүлээд авы л даа. Ирээдүйн эрүүл, өндөр хөгжилтэй, ёс суртахуунтай, дэлхийн хэмжээний улсын иргэн байхыг та бид хүсдэг биз дээ. Эх орныхоо төлөө нэгдэе залуусаа!

ps: эх орныхоо төлөө нэгдэе гэдгийг талбай орж жагсы гэж хэлээгүй шүү. Мөнгөө нийлүүлж диализийн апраад авы л гэж тэгссиий……

2-р ps: Хандивын данс нээгээд ажил хэрэг болгохын төлөө зүтгэнээ.

         Заза гол юмандаа оры, нэг захиа байна надаа. Хэдэн бацаанууд илгээсий. За захианд ч булуулжээдэг хүн дээ би. Тэхдээ яахуу, дашрам гарсан дээр нь энүүний хариуг нь одоо синхроон өгөөтий. Захиа ч захиа, бөөн л асуулт. За, энэ вайна.

         Сайн байнуу өвлийн өвөө ааваа, та хэзээ ирэх вэ. Таныг бүтэн жил хүлээлээ гэнээ. Хм! Би тийм өдөр болгон ирчмээр харагджийн уу? Наад үгээ тэр солонгост байгаа аавдаа л хэл.

         Бас юүгнүү: та даардгүү байхаа тээ ч гэх шиг. Амар юм бодхы. Хаа холоос, хар хүйтэнд таанрыг гээ л осгон алдаа л иржийн. Ууг нь танайд ороод сайхан дулаацаад, халуун хоол цай иджуугаад, гарахдаа гарын бэлэг аваад ай.. бас тэхийг хүсжийшдэ би чинь. Гэтэл яажийн. Гэрийн чинь  үүдэнд дэвкцэж дэвкцэж ордог хүн шүү дээ би. “Цан хүүрэг татуулсаар…” гэж  хэзээ ч хэн зохиоцын. Цан хүүрэг татуулах гэж л өөрийгөө зовоожийн…. Нас яваад сүүлдээ дулаацxаан ч байлаа. Даарсан ч даараагүүм шиг байх гэж гүрийгээд, шөрмөс татаад хөшцөрхийн. Нэг л их сайхан халууцаж улайсан өвгөн байдаг уу би. Хэ хэ гүрийгээд минчийцэн байгаа нь тэр шүү дээ.

         За дараагийн асуулт: та нээрээ яг буга хөллөж ирдэг үү? …. Зүрх ёгхийгээ явчлаа. Муу хэдэн буга маань нүдэнд харагдчлаа. Ташуурдуулсаар байгаад өгзөг нь элмээнтийн дэвтэр шиг хээтэй болцон амьтад. Та нартайгаа хойтон жил цуг явна байгаа гэж найдаад “та нар шүү, цоглог шүү” л гэж хэлий даа. За тэр яахуу, жил ирэх тусам улам их хадуурчий шүү.

        Дараагийн асуулт нь юүгнүү. Та яагаад гэрлээгүүн бэ гэнээ. Хэхэ яаж мэджаагаан. Хэн намайг гон бие гозон толгой гэж цуураад байна. Эмгэн маань жил болгоны өдийд намайг үгэлж үгэлж явуулдын. 600 жил болжийн. Тэгээд баахан юм захинаа бас. Шар тос, эсгий гутал. виагра..a юүвлээ юүү.. за өөр юм ярий. Xэхэ, эмгэнээ гэнт муухай санах чинь. Намайг одоо харжаагаа. Хараанаасаа салганаа нэг байхгүй, хар гэж аймар. Хөөе эмгээ! …хэхэ. Хөгшин нь томоотой явжийнаа! За хараагүй ч байж магад, залуудаа ч бас энд тэнд… хэхэ. 12 сарын сүүлээр олдсон хүүхдүүдээс суутнууд олон төрдгийг мэднэ биддээ.. заза ер нь үг олдлоо.

         За дараа нь юүүгжийн.. Цасан охин танай охин юм уу эхнэр чинь юм уу гэнээ. Даапаалжийнуу? Тэгдэг бол сайхан л байна. Харамсалтай нь тэр миний ач охин л доо. Хүүхэд томрох ч лүд шүү дээ тэгээд, та нар ямар мэдкүү биш. Хөлөө гаргасан юүүбк өмсчөө..өө л. Шинэ моод чихшиг. Тэгээд даараадийн гээд надтай бэлгэнд ч явахаа байсан. Энэ дашрамд ач охиндоо хандаад: яг одоо хаана явнаа чи! сайхан мэдээрэй!..   гэж хэльяаа.

         За өөр энэ захианд юүүгжийн. Та ийм хөөрхөн өвөө юм чинь өөрөө дандаа аз жаргалтай явдаг байхаа.. гэнүү. Ишш хүүхдүүд минь дээ. Заа яахуу, ам нээвэл уушиг нээ гэж. Ярий л даа: Зарим хүүхдүүдэд ч яахав бэлгээ өхдөө гэрт нь зочлоод өгчнө. Гэтэл ихэнхи хүүхдүүдийхийг өхдөө би шөнө унтжааахд нь сэмээрхэн өрөөнд нь ороод өлгөчдий шд. Тэрэнд л их зовлон байдийм даа. Өчигдөр яасан, 3-р хорооллын Болдоо хүүгийн бэлгийг орных нь толгойд өлгөчөөд гарах гэсэн нэг муу жижкэн хав гарч ирээд гуталнаас зуугаад авдаг байшд. Гү яахав ганц дохио л унтуулсан л даа. Завшааныг ашиглаад,  “Болдоо хүү минь танай хав өдөржин унтаад байсан бол, тэр чинь би шүү, соорий шүү” гэж хэлий. Уржигдар яасан. Баянзүрх дүүргийн Цацрал охиныхоос гарах гэжээтэл гэрийнх нь дохиолол дугараад зүрх амаар гарангаа алдсан. Гэтэл өнөөдөр яаав. Налайхын Билгүүн хүүгийн яндангаар нь арай ядан ортол хамаг хувцас хар алаг болцон. Гэтэл Билгүүн сэрээд өрөөсөн нүдээрээ харснаа “Хоо, сүүпэрмээн! гэж авчаагаам даа. Ум хумгүй буцаа л яндангаар нь зугтаасан. Бүр пад хар болсон. Гэтэл гадаа байсан дөрүүн сөөсгөр банди хараад ” Байтмээн явжийн” гээд, шүгэлдээд. Заа тэгээ л ханаар авирчаахад харчxым бол Спайдэрмээн гэнэ шүү дээ.

          Энэ ч гайгүй. Нодлин бүр цагдаад баригдсан гээд бод доо. шуудай үүрчээд айл руу сэмхэн орж гараад байгаа өвгөн ямар л олигийн харагдав гэж. “Өвөө нь өвлийн өвгөн байнаа, жинкэн өвлийн өвгөн” гээд байхад л “түгүүл би цасан охин байна” гээд явуулдгүү. Бас л дохиураараа хэрэглэж салсы шд. Уржнан нэг хөөрхөн хоёр ихэр охины бэлгийг өхгөж гэрт нь ороод. Яг бэлгээ тавьчаа л гарах гэсэн, өрөөнийх нь үүдэнд ээжид нь таавчигаар дэлсүүлдийм даа. Хаагуур тэнээд ирэв чи гээд алангаа алдсан. Зайлуул өөрийнхөө өвгөнтэй андуурсын байнлээ. Хэрвээ Чихрээ, Жимсээ 2-н аав нь одоо намайг үзжээвэл ” Чиxрээ Жимсээ 2-н ааваа! гэртээ эрт харьжий ” гэж хэльяаа. Ер нь ганцxан ээж нь ч таавчигаар нулькаад байдын биш. Заримдаа аав нар бас ширүүн шүү дээ. Заамдна, сахлаас зулгаана. Энэ хэнбээ гээ л … яаая. за энийг яриад яахаав дээ өөр сайхан юм ярий…

         Захианд, өөр юүгжийн. Яаж тан шиг алдар цуутай болох вэ…  Хм! Алдар цуугаа ч хат. Тийм л юм бол та нар надаа ганц хөшөө босгочих нь яагаав! Худлаа энд тэнд нэг царай муутай цасан өвгөн хийхээс хэтэркүү. Тэр нь тэгээд би юм гэнэ. Боль за! Бага шиг дарлаарай. Тэр луувангаараа өөрсөндөө тийм хамар хий за! Тэр хувингаа бас өөрсдийнхөө толгойд угла! Харсаар байтал чинь би тийм гатцан гөсрий мөчир бариад явжийнуу….

        3аза тайвшры даа юун дээр явжаагаа билээ?.. -Хүе, миний охин! (цасан охин орж иржийн ) хаагуур яваад ирэв. За энд зогсжий, өвөө нь хүмүүст захиа уншиж өгжийн.

        За тэгээд миний зовлон их ч гэсэн бэлгээ аваад баясан хөөрч байгаа хүүхдүүд та нарыгаа хараад хамаг юм мартагдаж улам залуужих шиг болдын. Хүүхдүүд та нар үгүй сэн боллл…. …. би ажилгүй суужаахгүй юу. Энэ жил сайхан жил байна. Монгол улс олимпоос анхныхаа алтан мидаалыг авлаа. Би аззтай өвлийн өвгөн. Энэ бол аззтай цасан охин…, (- ёоо ёо л доо, та наад хуруугаа!) …энэ бол аззтай…. аа өөр хүн алга уу. Бид нар бүгдээрээ энэ жилийн азтай хүмүүс. За ингээд хүүхэд та нар минь үргэлж аз жаргалтай, баяр хөөр дүүрэн байх болтугай. Аав ээж нар нь ч бас азтай онгодтой, хийморьтой байх болтугай.  

Бас нэг Нипаал гар байна. “Танайх чинь Балба байхаа” гэсэн чинь “гүү!” гэж гүрийдэг байгаа. Цаасан дээр бичиж үзүүлсэн чинь “аан Палпа гэдийн” гэсэн . Хэлэхэд ямар том ялгаатай сонсогдож байгааг нь би лав мэдэрсэнгүй. Тэр нэр нь жоохон тааруухан нэр юм шиг байгаан. Хүнд нэг дургүй хоч байдаг даа. Тэгээд “танайх хаантай билүү” гэсэн чинь бүүр ихээр  “ГҮҮҮҮ!!!” гэж гайхаад таг. Чи эмэгтэй юмуу гэцийм шиг. “Гү танайх чинь хаантай байсий шдээ” гэж тулгавал “аан, урьд нь байсиймаа” гэж авчийн. “Хэзээнээс больций” гэсэн чинь “2 сарын өмнөөс” гэж  наасан. Тэгснээ “одоо манай орон бүгд найрамдах улс” гээ л пионорт элсжаагаа хүүхэд шиг авсышд. Иджуудаг хаан байсын байгаа виз, хэн мэдхэв. Тэр бас надаас ажил асуусы. Олуул утсаар ярий гэцэн биш өрөнд орцноо өнөөдөр мэдэв. Өдөр бүр асууна. Тэгсэн өнөөдөр бүр “яагаад надаа ажил олохгүй байна” гэж байна. … Бас тэр 2 өдөр тамхиа “мартаж” ирсэн. Өнөөдөр бас над дээр  нэхх сайхан инээж ирээд “чи тамхи татах уу” гэсэн. Тэхээр нь “өнөөдөр би таткуэ, хоолой өвдцөн” гэсэн.  Тэгсэн юүүгсэн гээ: “түгүүл тамхиа авчирсан уу” гэсийшд. Хүн хөрвийн аргаар бойжиж болно л доо. Тэхдээ энэ арай бишээ тээ. Бантаад ширхэг тамхи өглөө. Тэгээд “өнөөдөр банк каартаа эвдэлцэн чинь мөнгөө авч чададгүй ээ, 3-4 хоногоос л шинээр авна даа” гэж хуучлав. Хэ!!! Би тамхий нь төдий хүртэл залгуулах бас нэг өртэй болчжаагаам байх. Гэтэл миний тамхи өнөөдөр дуусцан, маргаашнаас тамхиа хаянаа гэцэн байгаа. Хэхэ кайфтай тамхи хаялт бас байдаг л юм байна. Хаяад ч байх юм алга л даа. Би угаасаа ордгүү юм. Хэчнээн ч жил тамхи татав. Тэгснээ хэчнээн өдөр сар татахгүй явна. Зиа тэр балба тамхи 2 яахвээ, Над мэтийн “юм үзсэн” гард бол цочроод байх мэдрэмж биш вайна. Гэхдээ манай залуус шал өөр болжаагаа шд одоо тэ. Юуун тэр балай балба! Тэрийг маргаашнаас хөөе балбаа гэж дуудна гээ бодцон байгаа. Жинкэн нэр нь хэнчилээ. Аа Субарна гэдийн хэхэ.

За тээр ч гайгүй! Өнөөдөр нэг араб нөхөр (Эгипт) намайг Монгол гэж сонсчоод “аан таануус манай лалуудыг алжээсэн” гээд гараа зангидав. Яджаахад нүргэлсэн чанга хоолойтой зусав. Ангийнхан сортойгоод ирлээ, сонирхолтой ярианд. Тэхээр нь “харин тиймээ, уучлаарай” гэв. Тэгсэн ахиа л “манай лалуудыг Монголчууд их алсан, одоо чамайг алнаа” гэжийн. Алиалаа л байгаам л даа санаа нь, гэсэн ч гэнт эгдүү хүрээд анги дунд: “манай Монголчууд лал, католик бүгдий нь алж байсаан, 100 жил бүх дэлхийг, 200 жил тал дэлхийг эрxшээлдээ байлгасан, бүгдээрээ уучлаарай” гээ л тавьцан. Хөөрхөн л шоу болов.

Анх багш биднийг бүртгэж байхдаа бүгдий нь хаанаас ирсний нь асуусан боловч намайг асуухкуу хөгийн зан гаргасы. За энэ мэдээж хятадаас ирсэн байж таараа гэж бодсоноос зайлахгүй л дээ. Дараа нь Коосоовоо энтрээс ирсэн хэдэн гарууд намайг Монгол гэхээр хятадаар ярьдаг уу, уншдаг уу гэж их дээрэлхсийн. Би зүгээр л үгүй гээд орхисий тэхэд. Үгүй гээд байхад л хятад ханз харуулаа л, энэ юүгжийн ч гэжаах шиг. Тэгээд тэр нийгмийн бухимдал өнөөдөр тэсэрчүү яачуу.

Тэгээд яджаахад дайран дээр нь давс нэмсэн нэг явдал болсоо. Өнөөдөр ангийн хананд нэг газрын зураг өлгөцөн байлаа. Завсарлагаанаар нөгөө хэд чинь тэнд шаваа л өөрийхөө улсыг харкаа л зовцорхым. Зураг дээр хэлбэргүй л дээ тэр улсууд нь. Бүдүүн фалмаастраар цэг тавьцан төдий. Улсынх нь нэр нь ч  багткүү. Эхний үсэг нь л багтана. Тэгээ л К үсэг тавьсан цэгийг балныхаа хошуугаар заагаа л Коосоовоо энэ байна гээ л, Х үсэгтэй бас нэг цэг харандааныхаа үзүүрээр заагаа л Хорваат энэ байна гээ л ам уралдаа л зогсож байна. Тэгсэн цоглог дуутай нэг  Ширийлаанк охин “Артаньян танай улс хаа байна” гэж цангинуулдын. Тэхээр нь барьжээсэн хуйлаастай дэвтрээрээ заалаа шд. Монголиа гээд дээр нь палийтал авцан байхын яджаахад хэхэ.

Улсуудыг сэргээх гэдиймүү багш заримдаа хэн нэгнээс нь “энэ үгийг танай улсын хэлэнд юүгдэг вэ” гэж асууна. Тэгсэн өнөөдөр надаас асуулаа. Хүүхдүүд амандаа “скүүтэр, энэ чин интэрнацнаал үг” энтэр гээ л шивэр авир хийлджийн. Тэр нь жонгинож явдаг жижкэн моцийкл. Намайг бас тэгж хэлнэ гэж бодсон уу яаасс. Гэтэл гээв гэнт “мянгын дугуй” санаанд орж энтэр. Юм нээрээ заримдаа муухай харваж орж ирхий. Гэхдээ тэрийг хэлэх гээд амандаа нэг давтсан чинь Витнаам үг шиг санагдангуут нь больж энтэр.
Зиа зиа эхний гуруун долооног иймэрхүү л сонинтой байндөө… гэх гэсэн чинь ганцxан өнөөдрийн сонин байшд. Заримдаа адал явдал ихтэй өдөр гархы.

Өнөөдөр хэд гуруун морьтой хөшөө харав. Сайхиймоо. Хүнээсээ илүү морь нь ч сүртэй харагдах шиг. Хэтэрхий өндөр болохоор хүнийх нь нүүр харагдахкуу байх шиг байгаан. Тэхээс бас л баргар царайтай аймар эрцүүл байгаа л даа. Хүмүүс мориноос жижкэн толгойтой, бас яджаахад гавтгай нүүртэй ин. Морь бол урагшаа гарсан сүртэй том нүүртэй шд. Яджаахад хамрых нь нүх том, сүр оруулжийн гэж ярихым алга. Царай нь харагдхын хувьд ч хүн мориноос тод үзэгдэх заяагүй ээ гэж. Уруу нь харуулж бариул юу ин гэхээс. Тэхээр бас хөлөө сарвайтал өргөцөн морь инээдтэй харагдах байх даа.. Хүн нь ч гайгүй л дээ, акарваатчин хүн алийг тэр гэхүү. Заза худлаа худлаа.

Ер нь бол вайнаа. Жанжин хүн байлдааны бус цагаар, гэр мэртээ нөхчсөн бол морь нь зүгээр дөрүүн хөлөөрөө зогсжээдийн гэсэн. Байлджаагаад шархдсан нь эдгэхгүй байсаар байгаад нөxчсөн бол морь нь өрөөсөн хөлөө өргөцөн, харин байлджаагаад шууд амин газраараа будуулж, харвуулж нөхчсөн бол  урд хоёр хөлөө дээш цоройцон байдийн гэнлээ. Олзлогдож яваад үхсэн бол яадгий нь мэдсэнгүй. Бас сураггүй алга болсон бол яадаг нь тодорхойгүй байна. Энэ хөшөөний морь ярьжаагаа шдээ. Жинкэн морь нь тэгээд зогсоод байжээдэг гэж бодсон уу гүү юүү. Тэхээр эзэн нь азгүй байх тусам морь нь сүртэйгээр мөнкөрхөнь байшд. Тэгээл өнөөдөр нэг хөшөө хараа л “аа энэ нөхөр байлдаж яваад чадарж зайлуул” гэсэн шүү юм бодоо л, өөр нэгийг хараа л “аа энэ гард эмлэг домлого тус болсонгүй ээ” гэж яриа л явжээлаа. Манайд нээрээ морьтой хөшөө юу билээ гэж бас бодлоо.

Хамгийн түрүүнд Сүх жанжны хөшөө санаанд оржийн. Өрөөсөн хөлөө өргөцөн байдаг билүү. Байлдаанаас олсон шархаараа явждээ тээ.. гээ л бодох гэсэн бас болкуу байнаа. Сүхбаатры чинь нэг тавган малгайтай лам ирээд хоролчоо биз дээ. Тавган малгай нь үстэй энтэр. Тэгснээ та.. хурдан эдгээрэй гэж мэгээ л тээ. Тулалдаж яваад ханиад хүрцэн. Тэр нь явж явж тийм юманд хүргэлээ дээ гэжаагаам болуу. За хэн мэдхэв. Тавь мавин төгрөгөн дээрх зургий нь харуул ч бие султай байсан байж магадгүй ээ.

Тэр цэргийн сургуулийн өмнөх Дандар баатрын хөшөө түгүүл худлаа юмаа тээ. Тэр чинь цоройцон байдаглүү гүүлүү. Аа үгүү, худлаа сүртэй болхоос цоройгоогүй, яг цоройхжээдийн. Энэ одоо “эзэн нь дайны талбарт үхэн алдсан хүн” гэсүүг ин болуу. Дандар гуай саяхан болтол байсан хүн. Нэвтэрхий толь моль дээр зураг нь байжээдий шд. Морь нь аймар сүртэй хойшоо жоохон сууж мууцан, уургын морь шиг тээ. Тэгсэн аймар нойрмог царайтай наасс. Морий нь ярьжаагаан шүү. Эзнийх нь царайг санакуу байна. Эхэнд хэлсэн шалтгаанаас болсон биз.

Жуков! аа тэр чинь морь байтгуай өөрийн нь бөгс ч байдгүү ин. Өрөвдөлтэй хөшөө шүү, хэдий зантгар чигсэн.

ХААИС-н барилгын дунд бас морь байды шд. Зүгээр давхижаагаа морь. Эзэн нь бас л өвчнөөр явсан бололтой. Аа мидкүэ, зөнж үхсэн ч юм билүү. Гэхдээ эзнийх нь баримал байдгүй ин. Хайцарсий бөө мэд. Бодуул хулгай нь аваа биз. Эмээлий нь ч үлдээгээгүй байсан. Хур дэлтэй азарга байхыг бодуул Улаан сайдын морь юм болуу чихшиг…

Өөр морь юүүвлээ. Аа Цонжин болдог. Тасархай том тээ. Мориноосоо унасан баатрыг одоо яаж нөхчсөн гэхийн бэ. Лав л жирийн үхэл биш дэг. Ямар үнэг мүнэг хөөгөө явжээсэн ажилгүй гар биш. Мориных нь өрөөсөн хөлийг үл ялиг өргүүлчкүү. Нээх өндөр хэрэггүү л дээ. Яг байлджаагаад үхээгүй болхоор тээ. Гэхдээ л байлдкаа явжээсийм чинь.

Өөр морьтой хөшөө байдгүүмүү. Лхагвасүрэн жанжин .. аа тэр чинь морьгүй л дээ. Морьтой санагдаад байсы. Исүүл морь нь тэр ХААИС-н хашаанд байгаа морь байхоо. Манайд ямар замбараатай юм байхын биш.

Аа тийн Засгийн газрын ордны өмнө жамаараа чадарсан хоёр баатрын хөшөө бий. Хэн хоёрын болоо тэроёр.

Зааза ингэсгээд дуусчвуу. Аа баруун аймгуудын нэгэнд нь Амарсанаа баатрын хөшөө байдын байлээ. Нэвтэрхий толь дээр байдий шд. Тэр жинкэн мөрөөрөө явжаагаад чадарсан байхаа морий нь харжаахад. Хөөрхий Оросод ясаан тавьсан гэнлээ. “Булган сүүлтэй эх оронч” байж дээ, ингээд бодоход. Араас нь олон хүн тэнд очиж яснуудаа тавьцгаасан даа. Ямар аймар төгсгөл болчвоо.

Хэлний бэлтгэлийн шалгалт: 
Бичих, унших, ярих гуруун янзаар авдаг гэж сонсоо л өгий гэж бодсон. Орой болгон би гирманаар бичдэг хүн. Ажилдаг ирстраанаа орой бүр хааж явахдаа дууссан цагаа бичдийн. 23.30, 23.45 …. энтэр гээ л. Таануусд зүгээр тоо харагджийну. Надаа чигсэн. Гэхдээ шээф өглөө хараад амандаа гирманаар л уншышд эний чин.
Уншихдаа чигсэн гарамгай би. Чааталдаг хэдэн үсгээ танилгүү л яахуу. Тэр битий хэл би японоор ч уншуул уншна. Асашёру, Гохшуузаан энтрийн ханз нь гараад ирүүл шууд хэлнэ. Яриа бол яахуу дээ. Түүркүүдээс сурсан хэдэн хараалын үгтэй. Тэхдээ шалгалтан дээр багш юм асуухдаа толгой нь дохих маягтай хөдөлжээвэл тийн тийн гэж хариулаа л сэгсрэх маягтай хөдөлжээвэл гүү гүү гээ л байсан. Болчих шиг л болсы шд.

Тушаал яажаагаад дэвшчвээ. 
Аяга таваг угаах ч амархан л да. Машины нь дутуу унтрааж гаргаж ирээ л халуун таваг өөрөө хатангуут нь өрчнө.  Малч удамт монголчууд юмны хариулга маллагаанд сайн. Тавган дээр үлдсэн толбы нь шээфийн нүдийг хариулжаагаад түй түй гээд л арччна. Ингээд энэ хүү гавшгай хүү гэж бодсон уу яасан нэг өдөр намайг лууван гэрчээд өгөөчээ гэсэн. Ингээ л маргааш нь тогоочийн туслах болсон байлаа.

Байраа яагаад солих болов?
Гэртээ хариад хүүтэйгээ хөлбөмбөг тоглох гэхээр гуруун хөршийн зургаан өвгөн эмгэн зургуулаа хаалга балваад дарамтлаад байсын. Нүүдэл ч яахуу амархан байлаа, угаас удамтайн.

Үс яагаад уртсав.
Үсээ самнахаа байнга мартдаг тул самандгүү үсний истийл сонгосон нь учиртай. Харин хусуулхаас залхуурч явсаар санж илүү гарчиж. Ухаан богиносчоогүү байгаа. Одоо нэг ургац хураалт явуулкуу бол толгой том харагдаад, шавилхан биетэйг ч хэлхүү микрфоон шиг л харагдхын.

Хүүгийн өсөлт:
Ххэдэн чихэр боовы нь  дээтлийн шүүгээнд нууснаас л хамаг юм боллоо гэж боджийн. Гэхдээ дандаа өрөөсөн гараа сунгаж цоролздог бол ч горьгүү шүү, урт богино гартай болчих вий. Тархиных нь 2 тал бөмбөлгийг зэрэг хөгжүүлхий сэн.

Эхнэрийн биеийн жин ч хэвийн явдал л даа. Нөгөө хэний турсан яасан 2 яг тэнцэнэ ч билүү хэлсэн байдий шд. Дэнацагдорж гуай хүртэл. Захын аж байдлын зохиол дээр л ….эхнэр нь гэж бүдүүн шар ..бор… нөхөр нь гэж төв царайлсан чөргөрдүү эр.. гэхчлэн бичсэн байдаг билээ.
 
Зиаа зиа. Нухацтай бодсон чинь яасан ийсэн нь тодроод ирлээ. Ер нь юмыг нухацтай боджэээ…за.

Гэх мэтээр: Хажууд нь зогсох пагдгар хүү Ламбаад Сaанчо Паaнсо нь илүү таалагдсан ч юм билүү.

Түүнчлэн: Гэтэл үүний дараахан зүүн аймгуудаар “Ягаан гажид” моодонд орох үеэр Арвин хэмээх салаа гэзэгт охин хамгийн урд эгнээний урт сандалд ганцаараа суугаад үздэг байгаагүй гэж хэн хэлсийн ицсийцст.

Үүний хажуугаар: Хонгилдооныг ид гарчаах үед бие томтой Хүрэлсүх шиг сайхан залуус улсуудыг өвдөгдөж тохойлдоо л, болохгүй бол ганц ганц элэгдэж унагаа л хамгийн түрүүнд орж үздэг байсан гэх. Харин энэ бол баталгаатай.

Тэр ч гайгүй: “Улаан дарцаг” хэмээх сайхан кино бий. Тарагны тухай зэрвэсxэн гардаг даа та нар санжийнуу. Нэг хүүхэд учиргүй бүлт бүлт аваад байдаг? Тухайн үед ажил амьдралын гараагаа эхэлж байсан залуухан хүү Элбэгдорж түүнийг сэтгэл хөдлөн үзэж, амны фигүүрээ сайжруулж байсан гэхэд би лав гайхахгүй.

Явж явж: Хэдийд ч юмдээ дээхнэ, “Сэрэлт” кино анх хийгдчээд баруун аймгуудаар  гарч байх зуур бяцxан хүү Нядморжийн сэтгэлд Бумаа авгайн дүр хоногшиж үлдээгүй гэж.. хэн батлах юм бэ. Хуруугаа шүлсдэж байгаад дэвтрээ засчдаг нь хэний ч хүүгийн толгойд сэтгэгдэл төрүүлүүл төрүүлийшд. Бөх зүрхтэй нь хэд юм гэхээс. Одоо санахад нээрээ ч сайхан каадр даа тэр.

Ицсийцст: Mанай ерөнхийлөгч хойно суржаахдаа Леопольд мууранд нугасгүй байсиймаа гэвүл бүгдээрээ гайхахгүй дээ.

        Танилуудтай хамт гяттоолонд (chinese food) оров. Ойрд гяттоол идээгүй гөөмөн сайхан байв… идэж байхад. Харин одоо бол пиаваар даруулаад болоогдоод суужаагаа нь л сайхан юм даа, тэхээс худлаа цэрийгээд, мөнгө үрсний шинж алгаа. Хоолны газраас гараад явжээсэн нүд загатнахаар нь нухлаад яваад байсан гэнт халуу оргиод өрөөсөн нүдний доод зовхи хавддаг байшд. Одоо баруун нүд хагас аниатай. Тэгэнгүүт өнчин зүрх дуулдаг билүү Өрөөсөн нүд уйлдаг билүү гэдэг нэг дуу санаанд орхым даа. Нээрээ өрөөсөн нүдтэй бичсэн бичлэг олигтой юм болох нь уу гүү юү. Дуу санаанд орно гэснээс өнөөдөр хөрөгч онгойлгосон чинь дотор нь нэг ялаа бээрцэн суужаахы. Үхцийм байх гээд түлхцэн чинь нэг муу хөдөлмөр болжийн. Тэгсэн Сарантуяагийн тэнэг ялааны дууль дуу тархи руу харваж энтэр. Хөрөгч рүү оржаахдаа яахуу дэ тэр тэнэг ялаа…..! Ялаанд бол хөрөгч ганцxан худагтай нутгаас ч долоон доор шд. Нээрээ ялаа суужээсэн гэснээс ялаа малааны суужаагаа зогсжаагаа нь мэдэгдкүү тэнэг тээ. Хөөе энэ төрсөн өдрийн бичлэг яагаад ингэж аймар хадуурчийн!? Пиавнаас болжийнуу. Исүүл 20 хүрчлээ гээд онгироод байна уу.

       Нээрээ 20 насны өндөрлөгөөс харахад хорвоо дэлхий гэдэг чинь сайхан юмаа. Төрсөн өдөр гээ л нүдээ нээгээд харангуут намрын өнгө нь алаглаа л. Хамаг мал амьтан тарган, өнгө зүс гэж ванлий. Идээ ундааны шим гэж ид бүрэлддэг цаг. Хүйтний ам наашилдаг шд гэж үү. Аа тэгвэл өнөөдөр бас орон даяар паар ирдэг өдөр. Ялангуяа энэ жил тэгш ой (20) тохиож байгааг хэлэх үү (ээ..хэм!). Сороо ч сайхан залцан, наадмаа ч сайхан хийсэн, алтан мидаалуудаа ч сайхан авцан, сургуульдаа ч сайхан орцон. Болоогчин анд нөхдийн фотоонуудаас харахад налайсан сайхан намар гэдэг чинь эх нутгийн минь өнгийг засаад….. ай даа, санаа алдмаар болсон байна. Намрын цоохор ой, газраараа зузаан гэгчийн шар навчин хивстэй. Гунигтай бас тээ. Гэхдээ өвөл ч бас сайхан доо. Уулын аманд үргэлж дулаахан байдын сонин. Нэг модны нь ёроолд тойрч суугаад шорлог зажлаад зуу тойруулаад суух ч.. ай даа мөн ч ….. За хавар бүр гоё доо ер нь. Үнэр нь тээ! Хаврын урь шд тэр чэн. Хаврын урь гэдэг чинь тэр байхгүй юу. Айл болгон бараг анх удаагаа цонхоо онгойлгоно. Гудамжны чимээ ихсээ л. Хүүхдийн л дуу л даа. Ус мус шоржигноо л …. хэ. Өвлийн зузаан гувцнаасаа салангуут, тэгээd үнэр, дуу чимээ сэлтий нь мэдрэнгүүт сэтгэл өөрийн эрхгүй сэргэдийн тээ. Ямар сайндаа  “хөгшин хүн өөрийгөө залуу болсон мэт санаж” гэж Дэнацагдорж гуай хэлсэн байхуу дээ. Зун ч бас сайхшүүдээ. Охидын гувц нимгэрээ л гээлүү… за одоо болъёоо ууг нь энчин миний өөртөө зориулсан төрсөн өдрийн бичлэг. Пиавнууд намайг халаагаад байна. Пиавандаа чишлдээ. Өрөөсөн нүднийх л…
Нээрээ дээр гарсан тоонууд дээр аруу арвыг нэмээд нэмээд явчаарай. Зүгээр мөрөөдаж үзсийн.

Наадмаа гэж. 12-ны өдөр ёс юм шиг бороо орно. Бөхчүүдийн бор ууц хөлсөндөө нэг гялалздаг бол бороонд нороод бас нэг гялалзнаа гэж. Нар хур тэгширсэн гэж нэвтрүүлэгч нь дуржигнуулсаар байгаад тэгдэг байхаа. Тэнгэрийг ятгаж байшд. Уржнангийн наадмаар билүү дээ, нэг их ширүүн бороо орж, тэр борооноор Их аварга маань До. Ганхуягийг нэг их хөөдөг чинь. Юм юмаараа илүү гарна уу гэхээс дутахааргүй начин маань харин харимал аваргаас бэргэж ухарч гүйж байгаад нойтон өвсөнд халтираад уначиж билээ. Аварга маань юундаа ч тэгж шаралхсан гэлээ дээ байз, одоо мартжээ. Бөхийн өргөөний Нямдоржийн хүү Ганбаатарыг начинд зүтгүүлжаахад нь Ганхуяг “мэдэлгүй аваад” хаяцан ч гэлүү. Тийм ч юм байх л даа. Тэр байтугай юм болж байдаг ертөнц, тэр бөх гэдэг чинь. Гэснээс тэр Ганбаатар гайгүй явмар янзтай залуу байдаг шүү. Ууг нь тэр Мөнгөнцоож эднүүсийг нэг “үе” болж гарч ирэх нь үү гэсэн байхгүй ээ. Жижиг Сүхбат тэргүүтэй хэдэн залуу заанууд шиг гараад ирэх хүүхдүүд алгым байх да. Гохшуузаан маань их хуралд сонгогдов уу яав, энэ жил бас зодоглоно гэнэ дээ аягүй бол. Баруун талын засуулууд нь “аригаатоо…” гэжаагаад мань хүнийг цоллох юм гэсэн. Энд байна лээ исцнаар нь. За тэгээд хүн болгон бөхөд дуртай хойно бөхийн тухай зөндөө л бичих байлгүй.

Морь луу орноо. Барилдааны дундуур айрагдсан таван морийг цэнгэлдэхэд оруулж ирж цоллодын тээ. Цэнгэлдэх гэснээс багадаа 1001 шөнийн үлгэрийг уншсан биш цэнгэлдэх гэхээр инээд хүрээд байдаг байжлээ. Тэр номон дээр сээксдхийг цэнгэл үйлдэх гэж бичсэн байдийн. Төв цэнгэлдэх хүрээлээн гэж. Сонсохоор л инээд хүрээд хэхэ. Наадмын тухай бичлэг гэсэн, нэлээн дампуу болохжийн…, гол юмаа бичьяаа. Уул нь барианд орж байгаа морьдыг ойроос харахаар самсаа шархирдаг юм шүү дээ. Даанч истжоонд орж иржаагаа тэдгээр морьд тээр холоос харагдах ч гүй, цоллооч нь ч тэгсгээд гялс манас дуусчаад яваад өгнө…. тэр үйл явдал ер нь анзаарагдахгүй болоод өнгөрчдийм дөө. 2 сайхан том дэлгэц байрлуулчуул гоё байхгүй юу. Тэгээл морий нь ойроос авж маваа л, давкиж байгаа бичлэгээс нь хальт хальт харуулаа л. Мөнгө байхгүй л дээ. Гүэ юу….. байгаа л даа. Өөр хүмүүс авцан. За тэрчяхү, наадам болжаах чинь өөр юм ярий. Гүрээ ах маань сайхан тайлбарланоо. Баян ходоодны хүүхэдтэй ярьжаага энтэр нь гэж, хошуугаараа бараг тэр хүүхдийг ороож авангаа алдна хөөрхөн.

Сурын харваа гэж нэг эд байнаа. Бас хөөрхөн олон үзэгчтэй. Тэгсэн хэрнээ Монголчууд өөрснөө нэг их сонирхохгүй. Ямар яасан улсын мэргэн, гарамгай мэргэн энээ тэрээ гээ л дараа нь баахан юм болно. Сурын холбоо нь тэгээд бүтэн жил таг. Уул нь сурталчлаад, сээкц дугуйлан мугуйлан үүсгээд тээ. Түгүүл бас хөгжийшд. Гү байдаг л байлгүй дээ тиймэрхүү юм. Надаас дор хүн гэж хаа байхав. Уг нь сур харвааны орчин нэг сайхан тайван, амар амгалангийн орон шиг санагддийн надаа.

Уул нь маргааш наадам гээ л, хэдэн нөхөдтэйгөө айраг уугаа л чанасан мах огтлоо л, шинэ гэдэс мэдэс чанаа л ай. Зурагтын өмнө сууж бөх яриа л, судлаа л, маргаа л, мөрий тавиа л суужаах ч чухам Монгол эр хүний жаргал мөн дөө. Даанч би маргааш өглөө 7.30-д босдгоороо босч, өдөржин хоккээчин, дижичингээ хийнэ. За яахуу хэдэн сайхан уртын дуу утсан дээрээ хуулж аваад чихэвчээ зүүгээд зогсчино доо. Гү энэ чинь хоолой зангираад…. хувь заяандаа гомдож шаралхаад байгаан байх даа.

Наадмаар морины хүүхэд битгий ойчоосой доо. Мориноосоо ойчоод өвдсөндөө ч бус, “ойчоогүй бол түрүүлэх байсийм” гэсэн хор шараараа уйлж зогсоо улаан хацарт хөрслөг Монгол хүүхдүүдээ харахаар хоолой аргаад байдийн. Эвий гэж.
Хүлэг морьд маань битгий бахардаасай. Сайхан тунгалаг нүдний нь гал бөхөөд, ам нь ангалзан, амь тэмцэж буй Монгол морь. Хүлэг морь юм хойно өндийх гэж оролддийм. Эзэн хүн нь нулимсаа баран харамсдаг. Монгол хүн мориндоо дэндүү хайртай даа. Адуун сүргийн тоос нэг үнэрлэх сэн.
За тэгээд монгол түмэн минь сайхан наадаж, шавайгаа ханатал баярлан цэнгэх болтугай. Таасан бөх тань түрүүлж, уясан морь нь хурдан, тавьсан сум тань мэргэн байг. Сайхан наадаарай!

Эхлээд нэг боодий залуу байгаль иклоогт хор хөнөөл учруулцан явжээдийн. Худлаа зориуд камер луу харуулж булчин мулчингаа чангалнаа бас. Гэхдээ Болдын хажууд бол юучшлдээ. Тэгээ цангангуутаа худагаас ус уудий. Тэр нь юун ч өндөр устай худгав. Шууд тонгойгоо л ооэгг ооэгг (зээл үг шүү, асуувал эзний нь хэлнэ) гээ л уучна. Тэгжээсэн бүсэндээ гавчуулсан сүх нь ус руу цүлхийтэл унчжаагаан. Мань түлээчин яаж өөрөө унчаагүй ин. Араас нь баахан харна. Ойрхон харагдуул авах гээд байгаа болтой юм. Тэгсэн гээв гэнт худгаас нь лусын эзэн ч юмуу нэг хүн гараад ирнэ. Ус руу нь юм унавуу гүй юу ухасгээд гараад ирхийг бодуул их л уйддаг болтой тэр хүн.  Хар усан дотор хэнтэйгээ ч яриху дэ тээ, уйдалгүй ч яахуу. Түүний байдал төрхийг тоочих ану: тэрээр эрх чөлөөний хөшөөрхүү моодоор хувцалдаг боловч харин бамбарны оронд баахан “сүхнүүд” барих дуртай. Овор байдал нь хаалк шиг том агаад дифүүзр шиг чанга дуугаар ярьдаг ажгуу. Тэгснээ бас их шоглоомтой… Эхлээд алтан сүх гаргаж ирээд “энэ чиний сүх мөн үү?!” гэж асууна. Мань түлээчин эр эд мэддгүү хүнүү исүүл айсан уу “жа, миний сүх биш вайнаа” гэнэ. Дараа нь мөнгөн сүх гаргаж ирээд дээрхийн адилаар ярилцна. Хамгийн сүүлд нь өөрийнх нь муу сүхийг гаргаж ирнэ. Муу ч юу байху ган сайтай лаг л сүх байсан байх. Мань түлээчний нүүрэнд баясал тодрон сүхээ буцааж авлаа. Харин тэрхүү аварга эр түлээчнийг шударга хүн байна гээд алтан сүхий нь бас өгчдийн. Мөнгөн сүхий нь яадгийг мартчиж, өөрийнх нь сүхийг ч бас яадаг билээ мартжээ, соорий. Алтан сүхээр мод цохиж болдгүү болохоор өөрийнхийг нь өөрт нь үлдээсэн байж таараа гэж лоогикдов. Бас шидэт хөрөө мөрөө гардаг ч билүү. Тиймэрхүү нарийн ширийний нь сайн сандгүй ээ. Нээрээ соорий шүү нөхөд мээн!
Харин нутгийн бас л нэг алтан шар дээлт баян нөхөр (хаан нь ч юмуу мидкүэ гэснээс энэ алтан шар дээлтүүд яасан ч их юмдээ) энэ бүгдийг мэдчээд худаг орж алтан сүх авах гээд наачна. Шар дээлт зориуд ноорхой дээл өмсөж, өөрт байгаа сүхнүүдээс хамммгийн миаг нь сонгож аваад гарлаа. Муу сүхээ чулуудаад оронд нь алтан сүх авна. Хэдэн цаас хаяж их хуралд ороод хэд хэд нугалж авах нь. Гайхалтай адилхан сонсогджийнуу? За тэгээд мань хүн ойд очоод худаг руу нэг өнгийснөө сүхээ эв хавгүй гэгч нь чулуудлаа. Сүх нь ч сүх шиг живээд алга болсон, нөгөө том эр ч гарч ирсэн. Тэр нээрээ уйдцан гар аа, хүнээр тоглоод салку. Эхлээд өөрийнх нь сүхийг өгдийн. Тэгсэн мань баян тэрийгээ таньдгүй гэжийшд. Энэ хогоор яадийн гэснээ холоо шидчдийн. Дараа нь мөнгөн сүх өгнө. Тэгсэн “арай л биш вайна” гэснээ бас газар зөөлөн тавьж мавиад. Эцэст нь алтан сүх өгсөнд мань баян хөл нь газар хүркүү баярлаа л…… күү нээрээ хэд хэдэн орд газрын лиценз цохьцон ч юм уу, тусламжийн мөнгөнөөс нэлээдийг шууцан хүн л ингэдэг байх даа. Алтан сүх хараад мань баян ” энэ мөн байна, энэ яг …. яааг мөн.. ” хэмээн чичирхийлсэн юм. Хажуунаас нь хүн (сурвалжлагч) асуувуул “энэ угаасаа минийх, би шударга хөдөлмөрөөрөө олж авсийн” гэх байсан байх даа. Даанч асар удалгүй нэг их том гутлын хоншооор цухуйн гарч ирээд мань шар дээлтийг дунгуй хадтал өшиглөлөө. Түүгээр үл барам хамар нь нэлээн “зантайж, сартайсан” байх нь тэр. Худгийн эзэн гярхай нэгэн ажээ. Гэхдээ яг тэр үед худгийн эзэн түргэдсэн байж болох талтай боловч тэрэн шиг цагий нь олно гэж юу байх билээ. Тэгээгүй бол худгийн сан хөмрөг дундарна.
Харин та бидний сэтгэлд бас нэгэн “худаг буй”. Олон олон алтан, алмаазан дээлт нөхөд тэрхүү худагаас алт эрдэнэсий нь хаман сууна. Худгийн эзэд гярхай, хараагүй биш харсаар суугаа авч өшиглөх хөл нь тушаатай ажээ. Гэвч нэгэн цагт шударга үнэн ялан дийлж чөдөр тушаагаа хамх татан, тэрхүү парзийтуудын хамар дундуур нь өшиглөх цаг ирэх бөлгөө. Алт эрдэнсээ манан сууж, “өөрсдөө хэрэглэдэг” cайхан цаг айсуй гэдэгт итгэн сууна би. Ай хөөрхий гэж….

Энэ бичлэгт сүх гэдэг үг 26 орлоо. 76 хүргэх гэсэн боловч бичлэгийн үг өөрөө 77 тул боломж олдсонгүй.

-Чи хаанаас ирсийн
-Монголоос
-woow! Нээрээ юу!!? Монгол гэж үү?
-(Монгол гэж сонсоо ч гүй байж, худлаа согтуурхаад ) Тиймээ Монгол.
-Би Монголыг мэднээ, бид нар ах дүү нар.
-(Мөн яриваа чи! Харах царайны бидоёр ах дүү л дээ хэ) Тиймээ бид ах дүү нар
-Бид нар Унгарууд байна, Улаанбаатар, Монгол… Гайхамшигтай!
-(Тийн байлгүй дээ) Пөөх тиймүү? Хөх толбо тээ?
-Тэгэлгүй яахав хаха
-хаха (Бөөн эрхий хуруунууд хэ)
Тэр хэдэн цагаан залуус бидний хоорондох дуу дуугаа авалцал тэр орчны нэлээд залуусын анхаарлыг татав. Тойрч шахцалдах тэр хавийн халамцуу залуус, адуу шиг хүүхнүүд хэсэгтээ л хөлбөмбөгнөөсөө хөндийрчлөө гэж…
Нигдгүэр үе дуусж улсууд пауз авч идэж ууж….Эднүүд нээрээ хэнэггүй нь дэнднээ гэж. Ийм ганган залуус хүүхнүүд хогийн сав налаа л идэж уугаад суучxым даа. Бас хажуугаар нь жоогоо моогооны оочир дийлдхээ болив. Харин ч хаа очиж эрчүүдийн нооль гэж нэг жижиг байшин дотор мал усалдаг онгоц шиг юмнууд тавьцан. Тэрэнд нь эгнэж зогсоо л болоо. Шахцалдаж ороод.. бүр болохгүй бол нөгөө юмаа дундуур нь цухуйлгаад шээсэн ч болно. За тэр ч хэтрэх байхаа. Эрчүүд үнэнхээрийн асуудал багатай улс. Тиймээс амьдрал бол нэг талаас эмэгтэйчүүдийн асуудлыг л шийдсээр байгаад дуусдаг эд болуу гэж санадын.
2-р үе эхэллээ. Нөгөөх л горьдлого, итгэл найдвар. Тэр олон улсууд гоол хийн алдаж довтлох, дэгээдэж унагах энтэрд чинь түрхрэн уулга алдах нь сүртэйм билээ. АААА….. ҮҮҮҮҮ….. гээ л. Маниус ч яахуу ганц нэг зайдас майдас авсныгаа мэрээ л пиаваа тэвэрчээ л зогсоод байна. Наадмын хуушуур идэж, айраг уужгуа муудаа.
Байдгүй ээ байдгүй нөгөө машаан тэрэг болтлоо хөлбөмбөг тоглосон гэдэг гарууд чинь дугуйлангийн хүүхдүүд шиг л пээцгэнжийн. Эргэн тойрон Испаан залуус, хүүхнүүдийн баярлан гашгаралдах, орилох дуун тасрахгүй. Ля ля Испаня аа…
Бас үе үе дойчлаааанд дойчланд гэж уухайлна. Нэмэр байдгүүм даа. Испаанууд сүүлийн минутыг түрхрэн тоолж эхэллээ. Хэдхэн сикүүндийн өмнө шүүгчийн шүглээр тасалдав. Удалгүй чих дөжрөм уухай хадаад явчлаа. Тэд европын аваргын цомыг өлхөөн олоод авсан нь энэ шүү дээ. Энд тэндгүй бүрээн дуу+уухай+испааня! +…..
Гярмаан залуус толгой гудайлгаж зогсоо л. Чимээгүйхэн шиг талбайг орхиж явсаар байна. Гудамжаар Испаануудын туг хийсгэсэн машаан тэргүүд чигнаалаа хангинуулж өнгөрөх нь нэн сүртэй. Тэр олон согтуу улсууд хүний урманд ганц  поогоо гарах нь байтгуай ядаж ам зөрж муудалцахгүй юм. Хэрэв тэгсэн бол нутаг санагдуулав байна гэж мэлмэрүүлэх юуны магад. Халамцуухан байсныг хэлэх үү. Цагдаа нь гэж цагдаа. Сүрийг үзүүлж алхаа л, торгоо л, энд тэндгүй бороохойдож унагадаг сан даа ууг нь. Харин энд тийм юм алга. Чимээгүй л эргэлдээд. Нутгийн минь цагдаа ах нар харсан бол нэр баасдлаа гэж уур нь хүрнэ дээ. За нэг иймэрхүү л юм боллоо. Хэдэн зураг авсын уул нь, орой оруулчнаа.

Оросууд Гoлландыг тэгж хожиж шөвгийн 4-т үлднэ гэж хэн санах билээ. Бут ниргэвээ хөөрхий. Тэр Аршавин гэгч ёстой л тосгоны улаан хүү байна. Павлюченко, Жирков, Торбинский, Семак, Зырянов… Бүгд л 20 гаруйхан насны, бүгд дотооддоо л тоглодог, бүгд хэний ч танил биш. Харин одоо тэд баатрууд болов. Тэднийг алдрын тавцанд аваачсан хүн нь мөнөөх Голландынх нь иргэн Гуус Хиддинк. Тэрээр муу багийг дээш нь гаргадгаараа алдартай.

Тэрээр анх 1996 оны дэлхийн аваргад Данийн шигшээ багийг хагас шигшээ тоглолтод хүргэж дараа нь хэний ч мэдэхгүй Өмнөд Солонгосын шигшээг 2002 оны дэлхийн аваргад бараг л “түрүүлүүлсэн” билээ. Тэр жил Солонгосчууд хэсэгтээ Польш, Португалийг хожиж хэсгээсээ нэгээр гарсан. Португаль гэртээ харьж байв даа. Хагас шигшээд Испанийг бут ниргэж ид шидийг бүтээсэн. Харин дөрөвний нэгд Германчуудад хожигдож нэг юм “больж” билээ. 1:0 -оор л хожигдсон доо бас. Тэгээд 4-р байрт орсон. Тэхэд ч битүү морьд олноороо гарч ирсэн жил. Тэр явдлын дараа мань хүний дасгалжуулсан ёстой “юун Австрали” 2006 оны дэлхийн аваргад хэсгээсээ 2-р шалгарч байв. Харин 2 билүү жилийн өмнө Оросууд түүнийг “мөнгө цохин” багтаа авчирсан.

Оросуудын бодол талаар болсонгүй ээ. Тасалдах битгий хэл бүдгэрэн алга болох шахсан Оросын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн алдрыг дахин тод цуурайтуулж чадлаа. Ван дэр Саарийн хаалганд хийсэн бөмбөгүүд бол санамсаргүй гоол огт биш. Голланд шөвгийн 4-т үлдэж чадаагүй нь хайран боловч Оросын хэдэн “хэдэн хүүхдүүдийн” гаргасан амжилт үнэхээр бахдам байлаа. Ван Бастений залуучууд үнэхээр шараа болох нь болсон. Ийм хэрэг тарьсан Оросууд дараагийн тулаанд яахыг нь харна гэхээс хорхой нь гозолзон буй олон хүн байгаа.  Хараад байх нь ээ хурд хүч гэж өөлөх юм алга. Хэзээний хашир туршлагатай тоглогчид шиг. Алтын төлөө үзнээ гээд зогсож байхад гайхаад сүйд болхооргүй л харагдна лээ. Гэхдээ тэдний урд Итали Испанийн аль нэг нь хөндөлснө. Аль нь ч аймаар даа.  Тэдний хожил тохиолдлых байв уу, эсвэл… гэдгийг л харцгаая.

Оросуудын дараагийн тоглолт 6.26-нд Австрийн Виэн хотод болно. Давай ребята, вперёд! гэе дээ.

Энэ доор байгаа зураг дээрх чинь мөнөөх Гуус Хиддинк. Орос хөвгүүдээ хараад баярлаж байна. Өчигдрийн л зураг

- Ядарч байна уу? (ёоо дураак чинь хүн цочоочxы. Муур шиг чимээгүй ирдэг хүүдий вэ яасан!)
- Хөөх чи яасан сайн ажиллаа вэ, ямар хурдан юм бэ. Гайхалтай! хохохо…..
- Баярлалаа.
- Ямар нэг юм уух уу?
- Ус ууя.

Сайн ч хийсэн, муу ч хийсэн гайхалтай гэж хэлдэг хүмүүс. Худлаа инээж байгаад хамгийн хэцүү ажлаа аль болох хямдханаар хийлгэчих гээ л.  Эргэж хараад машаанаа түрэн алхлаа. Ахиад л яландаа.

Хөөе хүүхээ энэ чинь ажил! Энэ чинь зүгээр л АЖИЛ шүү дээ. Ажил бол амьдрал. Амьдрал ганцxан чиний амьд байгаагаар чинь илэрхийлэгдхээ болиод удаж байна. Чи гал алдаж болохгүй. Чи ажиллах дуртай биз дээ. Чи ажлыг хэнээс ч дутахгүй нуга нуга авсаар л ирсэн биз дээ. Ширээ тохойлдон компьютэр ширтэн суудаг ажлаа санаж үхлээ юу. Түгүүл энд яах гэж ирлээ. Хэнд ч хэрэггүй болохтойгоо уралдаж номын дуу сонсы гэсэн үү.
Өнөөдөр түгүүл дэндүү хүнд өдөр байлаа гэж үү. Үгүй ээ өнөөдөр чиний азтай өдөр. Чи бас л нэг ажил олоод хийчлээ. Худлаа инээсэн тэр залууд чин сэтгэлээсээ баярлалаа гэж хэл. Бусдад нь ч бас.  Цэврүүтэй алга, хорсож байгаа шилбэ чинь-ажлын амт, харин түрийвчиндээ хийсэн ажлын хөлс чинь-амьдралын амт гэдгийг мэдэж аваа залуу минь.

үргэлжлэл бий…

Хаа ч явсан харь гаригаас ирсэн юм шиг байдаг байсан Монгол хүнийг нэг үеэ бодвол дэлхий гадарлах болсон байна. 10 хүний ядаж 2-3 нь ч гэсэн “аан Монгол уу”  гэж хариулхаар болж. Гэхдээ бид хаа ч явсан цөөдөх юм даа. Олуулаа л болох юм сан. Илрээд байгаа энэ их газрын баялгийнхаа тодорхой хувийг хүн амаа өсгөхөд зарцуулах ямар нэгэн ажил хийгдэх л байлгүй дээ.

Арга хэмжээ тараад бужигнасан олны дундаас хүүгээ олж авлаа.
-Аав! би улсын тугийг мандуулсан! гэсээр хүү маань ирж гараас хөтлөв… Тиймээ хүү минь чи улсынхаа тугийг мандууллаа. Өнөөдөр чи улсынхаа далбааг өнгө дүрс төдий ч гэсэн, нэг их олон хүнд биш ч гэлээ ямар ч байсан өндөрт өргөн харуулж чадлаа. Харин миний хүү эрдэм мэдлэгийн оройд гарч, эх орон, элгэн түмэндээ хайртай том эр болоод улсынхаа тугийг дэлхийн нийтийн олон анги салбарт, сая живаа хүмсийн сэтгэл зүрхэнд нь мандуулаарай!

Манай хүү сургуульдаа ганцхан Монгол хүүхэд. Морь зурдаг ганцхан хүүхэд байгаа даа гэж бодов.

Тэгтэл бидний хажуугаар нэг хар арьст охин гүйцэж түрүүлээ л гүйгээд өнгөрхийн.  Гүйхийн заяатай улсууд аа гэж. Богинохон шоорт, майктай. Тэгсэн хүү маань харснаа :
-Аав та энэнд битий ингэж хувцасла гэж хэлээч. Улам харлышд.
-Хаха эд нар чинь угаасаа ийм хар байхгүй юу. Хүү маань хөмсгөө бага зэрэг зангидаад түр зуур бодлогошров. Юу гэхий нь хараад л байлаа. Тэгснээ над руу харж: -Шиклаад шиг ийн тээ аав! гэдэг байгаа.

Гэртээ ирлээ. Манайх ч харин сайхан сэрүүхэн байна. Хэсэг сэрүүцээд хүүдээ гадаа хамт тоглоно гэж байж хэдэн төмс арилгуулахаар болов. Амьдралдаа 2-дохоо арилгах гэж буй нь энэ. Битүүхэн ажиглаа л байлаа. Хушуугаа унжуулаа л шуухитнаад арилгаад байна. Жижигхэн төмснүүдийг арай ядан гартаа атгаж барих аж. Тэгтэл нэг төмс гараас бүлтрээд нисчлээ. Араас нь ухасхийж газраас аваад эргэж суун ажлаа үргэлжлүүлж байна. Амандаа: -саван шиг үсэржаахдаа яадийн гэж үглэж байгаа нь тодхон сонсогдсон. Айхтар зүйрлэлээ шүү гэж дотроо бодоо л үл анзаарсан дүр эсгээ л суулаа.

Латинаар уншиж сурж байлаа саявтар. Бид 2 сумо үздийн. Нэг өдөр компьютерийн дэлгэцэн дээр Асасэкирю Дашнямын зураг гараад ирэв. Дээд талд asasekiryu гэсэн бичиг байжийн. Энэ юүгнүү унш даа гэсэн чинь ингэж уншжийн гэнээ. Үсгэлжаагаан. Дэ.аа…аа……дааш….дааашняааа…м.  Хаха Францын сайтан дээр ямрымных нь Дашням гэж байхав дээ. Зальдах гээд дороо баригдав.

Сүүлийн 2 жил намайг их тамалсан даа. Нэг л төрлийн асуултаар.
-Аав!  хаалк чулуун хүн 2-н хэн нь дийлэх бол?
-Аав!  сүүпрмээн хаалк 2-н хэн нь дийлхүү?
-Аав! Манайх ер бусын гэр бүл байсан бол яахуу?
-Аав!  Ийксмээн баатмээн 2-н………..Өдөр бүр, тэгээд өдөржингөө. Ёстой л нэг ядаргаа гэдэг чинь энэ дээ. Харин сүүлийн үед гайгүй болчиж. Том болжаагаам болуу.

-Танай ангийн хамгийн хөөрхөн охин хэн бэ?
-Александра…. Тэхдээ тэр надаа таалагддаггүй ин.
-Яагаад?
-Нээх урт талх даавуунд боож ирээд идээдээдий….?!
Хэхэ тэр нь Түүрк охин л доо. Ер нь бүгд ангидаа идэх юм авч явдаг. Түүркүүдийн суртал угаас бидэнд маш харийх.

Анхааралтай хандаагүйгээс болж бид 2 амрах байсан өдрийн өглөө сургууль руу гаа явав. Хүү маань жаахан юм байж аливаад ер бусын хариуцлагатай ханддаг юм.  Сургууль руу нь ойртлоо. Хаалган дээр хэн ч байсангүй. Өө нээрээ өнөөдөр амрах байсийшдээ. Гэтэл тэгж хэлэхийн завдалгүй хүү маань холоос хараа л чанга чанга үглэж эхэллээ. “Би хоцорцон байна! Та нар намайг хоцроочиж! Сэрүүлгээ сайн сонсохгүй яасийн! “. Би ч дугай л хараад байлаа. Тэгснээ түрүүлээд гүйгээд өгөв. Гадна талын төмөр хаалган дээрээ очоод 2 гараараа барьцан, хаалгаа дугтраад “тээр! хоцорцон гэж хэлээгүй юу! одоо багш намайг загнана…… “. Хаха холоос харвал кинон дээр гардаг эрх чөлөөний тэмцэгчирхүү харагджээсэн.

Гэртээ буцаж ирээд ээж, хүү 2-н хамт дөрүүлээ хотын төвөөр жоол явав. Эдний нэг алдартай сүмийн барилгын хажууд жижиг загвар нь байдийн. Тэрний хажууд ээж, эхнэр, хүү бид 4 зурагаан датуулчаад. Тэгсэн ганцаараан нэг датуулчмаар санагдаад мөнөөх загварынхаа дэргэд дахин очлоо. Очсоноо бөөрөн дээр нь байгаа бичээсий нь хармаар санагдав бас. Саваагүй хог. Яадаг яадаг хэдэн онд баригдсан, хэдэн мээтр өндөр ч гэнүү дээ. Тэгсэн эхнэр хөөе Артаньяаан гэж  байна. Нээрээ зураг авуулах хүн шд гэж санаад учиргүй мишээгээ л эргэж хараад зогсоодох сон чинь юу вээээ!! Апраад барьсан бөөн шар шар охидууд тал саран хэлбэр гаргаад шаваад зогсцон байдаг байгаа. Апраадууд шаршар хийх чимээ гарав. Тэг дунд нь манай эхнэр инээд алдсан юм л байжаах юм. Энэ чинь зүүдүү гэсэн гув гуншаа дуу ч сонсогдох шиг. Нөгөө олон охид чинь намайг хараад инээмсэглээд ч байх шиг. Миний царай гэж ямар олигийн л юм байгаа аж. Шооконд ороод маанаг харцтай болсон монгол. Тэгээ л тэр охид инээдээ барьж яджээсэн байна. Намайг арагшаа хараад мэлийж байх хооронд Польшын жуулчид тэрхүү загварыг сонирхохоор хүрээд ирсийн байжээ. Тайлбарлагч нь тайлбарлах гээд байдаг, нөгөөдүүл нь зураг авах гээд байдаг, би наана нь хаагаад зогсцон. Тэгээд эхнэр маань дуудсан нь тэр юм санж. Гэтэл би! Чааваас гэж! Одоо тэр олон шар охидод зурагаа датуулчлаа яанаа! за бүр балайраад хадуураа явчлаа. Халуун наранд солиорчиж.

Миний ижий тийм ч мяндас зөөлөн хүн биш билээ. Як хийсэн егзөр л буриад эмээ. Нас нь 70 гараад алга болж өгсөн хүн. Одоо ч хөөрхий хүү минь охин минь л гэсэн эмээ болсон л доо. Гэхдээ л цоглог хэвээрээ байгаа. Наашаа гарахын үест утсаар ярьж байгаан бид 2:
-За ээж тэгээд сайн яваад ирээрэй. Ядруузай
-Хн! ямар 80 гарсан чуганц байгаа биш. Юунд нь ядардий!!!
-Яаая нээрээ манай ээж 73 тай билүү.
-Чи битгий тоглоо хийгээд байгаарай. Хаха ийм л хүн. Тэгээд бид 3  цаашаа дэлгүүр орлоо. Энд улсууд нь баахан үзэл суртал муутай. Гувц хунар үзжаагаад унагачуул орхио л яваад өгнө. Тэрий нь авч өлгөдөг хүн  байдаг. Ээж хараа л үглээд явна. “Энэ одоо яасан ухамсаргүй улсуудав, унагачаа л яваад өхийн….. Аваад тавьчиж болдгүйн байх даа….. Күйтр, хараагүй юм шиг л явчлаа” энтэр гээ л. Тэгсэн нэг мэдсэн ижий минь хажууд алга. Ижий наагуур чинь харагдна уу гэсэн эхнэр эргэж харснаа хүүшээ та гээ л татаад уначив. Очоо харсан хөөрхий муу ижий минь газар унасан нөгөө хувцаснууды чинь түүгээд, өлгүүрэнд нь өлгөөд явж байхын. Тэссэнгүй дээ хөөрхий. Ижий минь насаараа багш хийсэн хүн. Багшийнхаа буянаар хазгай зам руу халтьралгүй өссөн гэж ярих шавь нартай нь хэд хэд таарч байлаа. Хатуу ч хүн дээ. Эхний шавь нар нь одоо 60 гараа л явжийн. Нэр алдартай улсууд ч байдийн.

Тэгээд 4-лээ дэлгүүрээс гараад л явлаа. Гудманд хүмүүс нүүр амаа будаад хөшөө болцон улсуудын хажууд зогсож зурагаа датуулах дуртай байдаг. Ээжийг ийм хүнтэй хамт нэг датуулчих гэсэн чинь аль? гээ л харжээснаа нөгөөхийг чинь олж хармагцаа пээ ямар муухай юм бэ, яаж энэ муухай юмтай хамт зураг авхуулжаахын гэж авдийн.

Ам цангаад байхаар нь кола аваа л уулаа. Тэгсэн ээж бас загнаж байна. Та нар энэ муухай хар уусмалыг битгий ингэж их уужаагаачээ. Наад ходоод гэдэс чинь яаж тэсэхийн…. Хэхэ уусмал. Ээж минь химийн багш юмаа. Бүх юмыг нэр томьёогоор нь хэлнэ. Наатрийхолоор гэж мэгээл. Цагаан сар, шинэ жил милээр хүн амьтан байхад артаньян миний хүү хүүхдүүдэд уусмал хийж өг мөг татаагаа хаячдий. Аймар биз дээ. Танай хүүхдэд нэг айл ямар нэгэн уусмал өхкөөд байвал. Миний ижий сайхан гарын цоглог эмээ дээ гэж.

 За за Гол юмандаа орий.Уг киноны агуулга гэвүүл ерөнхийдөө учир замбараагүй сүлжилдсэн явдлуудыг харуулдаг. За тэгээд тэр учир жанцан бүрэн олдож байна уу дутуу олдож байна уу гэдэг нь их бүрхэг үлддийн. Гол гол нөхдийнх нь амьдрах арга таагчигийн талаар цөөн өг хэлсү.

     Том хүү бол тэр авдарт юм байнаа гэдгийг гадарлаад нээж үзэх, улмаар өөрийн болгох, цаашлаад тэнд байгаа хөрөнгийг цохисноор уртаас урт цул алтан дээл хийж өмсөх бүр давраад Москва зэрэг томоохон хотуудад орд харштай болох зэрэг нь багтана. Үүнийгээ хэрэгжүүлхийн тулд хэрэглэж байгаа таагчикий нь зах зухаас нь дурдвал: 1. Шарангуй царайгаараа хөөрхөн инээмсэглэж сурах, улмаар үүнийгээ байнгын болгох. 2. Аавдаа хамгийн ачлалтай мэт дүр эсгэх. 3.Харгис хэрцгий, үл шантрагч байх. 4.  3-т дурдагдсан зан чанарын гатлийзаатр болох “шунал” ихтэй байх (энэ 2 чанар нь төрөлхийн байсан тул хүч шаардаагүй гэдийн). 5 Төлөвөлгөөгөө хэрэгжүүлхийн тулд өөрийн гэсэн тоглоомын хүмүүстэй болох 6. За тэгээд хамгийн сүүлчийн бөгөөд хамгийн гол шинж чанар болох “цагаа тулахаар нөхдөө золигт гаргаж болохуйц хангалттай гүнзгий нүх малтсан байх”. Түүнчлэн уснаас хуурай гарах хэд хэдэн истийл жаанр сурсан байх. 
Хаа очиж тэр авдарт нь гараар бариад тоолж болох эрдэнэс байгаагүй болохоор сүүлдээ хамраараа газар шаагаад дуусдаг. Юун алтан шар дээл мээл. Зарим нэг  хүнээс жишээ авмаарийн. Тэхээс уг нь хол явахаар хүү байв даа гэж. Ийм эрсийг эртнээс нааш манай Монголчууд “тархиндаа таагчигтай ташаандаа нагаантай” гэх зэргээр хэлэлцэж байжээ.

     Дунд хүү Ёмбоо бол өөрөө сэтгэж, хүн удирдаж чадахгүй ч гэсэн дүр эсгэх, хөрөнгө шамшигдуулах, бялдуучлах бүр даажээ хулгай хийх, худал хэлэх хүртэл төрөл бүрийн авьяастай төдийгүй нүдээ цавчихгүй эдгээрийг үйлдэж чадах гар бөлгөө. Ийм эрсийг манай Монголчууд эртнээс нааш “сайхан гар, хүнд гар, хүн нь уг нь гэнэн юм байгаан” гэх зэргээр ярилцдаг байв. Тэгээд чааваас том ахынхаа үгэнд орж түүний сүүлийн 2 мэхэнд нь орж баларсан даа. Хаа очиж тэр үед нэг худагтай нутаг байгаагүй юм гэдэг.

     Бага хүү Сүмбээ бол Мэргэн ардын талд баттай ажиллана. Хүүхэн шууханд дуртай гэсэн хувийн жоохон асуудалтай бөгөөд тэгсэн хэрнээ лусын дагиныг тоогоогүйг нь харахад билгийн нүд нь сохор, сонголт муутай хөөн гэсэн дүгнэлт гарч байна. Бас баахан хөөрүү характертай, хөөрөхөөрөө нөгөө л нэг хүүхэн шуухнаа түрүүлж ярьдаг гэмтэй. Өөрөө учиргүй юм юманд шуналтаад байхгүй ч гэсэн хүний өгсөн юмыг буцаадаггүй зантай. Нэрэлхээд нэрээ идэх биш гэдэг философтой хүн. Тэгсэн хэрнээ юм юм нь бүтээд яваад байдаг. Ийм хүнийг “нүдэндээ шилтэй нүүрэндээ батгатай” эртнээс нааш Монголчууд маань хэлж заншжээ. Гэхдээ кинонд бол батгы нь шахаж крээмдээд, контацт линз зүүлгэцэн байдгийг анкаарийшүү.

     Харин тэр лусын хаан гарын дор нэг амар хүргэнтэй болчкоод үзээд байгаа нь бол илт байна. Охин нь ч гэсэн нэг юм гүсээд байгаа нь илт горьдонгуй харцаар хараад байгаа. Тэр усан дотор нь ямар балдуушны амьтан охинтой нь дотносов гэж дээ. Тэр хаан охиноо алаа хаяжаагаа байхгүй юу. Өшөө олон охин байж байдаг биз дээ цаана нь…, ц ц ц хайн! Ийм хүнд Монголчууд “ядарч явахад Янжмаа ч яахав” гэж зөвлөж байжээ.

     За эцсийн бүлэгт тэр Мэргэн ард бол хамгийн адармаатай хүн. Ганцаардаж цөхөрсөн байдал илт ажиглагддаг. Уул хадаар тэнэж, ургамал амьтан судалж явсаар байгаад юм юмны захтай болсон нууцлаг этгээд. Түүнд нинжагийн болоод ховсдогч хүний ховор авьяас буй. Өвгөн Пагваа хэдэн хүүхдээрээ тоглодог бол энэхүү Мэргэн ард энэ айлыг бүтнээр нь тоглодог их гарын тоглоомчин эр билээ. Тэгсэн хэрнээ Лусын хаан маантай харьцдаггүйг бодоход баахан жийрхдэг байх талтай. Охинд нь санаатай байхыг үгүйсгэхгүй, бүр явалддаг байлаа гэхэд ч гайхах юмгүй чадварлаг эр ээ. Ийм хүнийг Монголчууд “зайтай эр”, “оготны нүхээр ороод гарна” гэж шагширцгаадаг байв.

     Бас л Амээрк кинонуудаар төгсгөл хийх нь соорий. Энэхүү киноноос эшлэл санаа авсан тоолж барамгүй их холливуудын кино бий. Заза залхуу хүрчлэ дараа ярий.
 

Өвгөн Пагваа Мэргэн ардын итгэлийг даалгүй усны судал хадгалсан авдрынхаа түлхүүрийг сувьдаг сэтгэлтэнд алдаж байгаа юм. Өвгөн ч өөрөө үнэн азаарын царай марай гаргаж байгаад сувьдаг сэтгэлтэнд сэдэл авахуулдаг. Тийм болохоор юмтай ч юмгүй мэт царайл гэдэг чинь ихээ үнэн үг болж тааржийн.

Мэргэн ард ч мэргэн ард. Тэр түлхүүрээ өөрөө л аваад явна биз,  зүгээр мөрөөрөө байгаа амьтасийг хутган үймүүлж, үйлий нь үзэж байгаам даа өгөр хог. Яахы нь мэдсээр байж худлаа тоглоо тоглоо яваад байна. Хор найруулуулж, пи ар хийлгүүл одоо бол овоо мөнгөжихөөр гар даа. Алгаа урдуураа нэг явуулаа л Энхбаяр, дахин нэг явуулаа л Гүндалай…гэх мэт.

Заа тэр 3 хүүхэд бол хөөрхөн дөө хөөрхөн. Ёроо, Ёмбоо, Сүмбээ (болдог бол таанууст яг ямар ударийнтайгаар хэлдгий нь сануулах сан).

Ёроо бол ёрын амьтан, элдэвтэй эр. Хүний гараар могой бариулсаар байгаа л таарна. Эдийн шуналтай, бас хөөрхөн хор найруулна, гэхдээ жижиг гарынх. Хүний юманд хүйтэн сэтгэлээр хандаж байж бэртэнгээ алдадгүй юу. Хурга хараа л шууд алж идкээд, хурган дарга шиг зан гаргаа л. Шуналаасаа болж төрсөн дүүгээ хүртэл золигт гаргахад бэлэн гар. Гэхдээ яг төрсөн дүү нь мөн эсэх нь эргэлзээтэй, кануун дээр тэр талаар нэг ч үг гардаггүй ба Монголчуудын амьдралын хэв шинжээр нь үзвэл аав өөрөө баахан эхнэр сольсон “чанга” гар байж магадгүй тал ихтэй. Эдний хүүхдүүд хоорондоо шал өөр, аягүй бол өөр өөр эцгийх байх гэж шивэр авир хийх нь эрэгтэй хүн дээр яагаад байж болдгүй юм.

Tэр дунд хүү Ёмбоо бол гомбоо гомбоо. Гомбоорч ч дуусахгүй байсаар кануу дуусгаа хаячдий. Болох болохгүй хүний үгэнд бүү ор гэдгий чинь нэг сайн харуулдаг эр. Болоогүй ээ бас хөөрхөн пээдгэр. Ахынхаа хажууд зогсоод дүүгээ загнахаараа нөгөө… Бямбадорж Энхбаярынхаа хажууд зогсохоороо гаргадаг байсан царай гаргана. Одоо бол Энхбаярынхаа хажууд хэн нь тэгж зогсдийн бөө мэдээ. Энхбаяр ер нь удаан том ах хийжийшүү. За хадууркушүү. Тэр Ёмбоо бол тэгээд хохироод дуусдаг эр. Одоо тэр Хүрэлсүх мүх бол тэгээ л болох болохгүй Мэргэн ардуудын араанд нь зуугдаад амь нас эрүүл мэндээрээ хохирч байгаам даа.

Харин бага дүү Сүмбээ бол сумлагдсан буу л гэсэн үг. Хэчнээн сэргэлэн, холыг харсан ухаантай хүү билээ. Цорын ганцхан зоостой хэрнээ нэг хүүхэн таалагдангуут  шууд үнэт чулуун эдлэл авч өхгөө наачна. Юундаа тэгсийн бөө мэдээ. Тэр охин нь гайгүй айлын охин байсанаас тэгсэн үү исүүл хамаг цус нь нөгөө юмандаа юүлэгдсэнээс болж тархины цусан хангамж эрс муудаж өөрийгөө хянах чадваргүй болсон байж ч магадгүй. Нөгөө хүүхэн нь тоохгүй болохоор тэгсгээд харьчна. Хаа очиж нэгийгээ 2 болгох эрмэлзэл муутайдаа элдэв асуудалд орооцолдолгүй гэртээ харьж байгаа харагддаг. Заа ер нь залхуу нь хүрээ л харьчжаагаам дөө. Сайхан Монгол зан шүү. Ер нь ч тэгээд нэг ч хүүхэнгүй нутгийн өсвөр насны банди хэдийдээ хүүхний сайхан муухайг ямар хэмжүүрээрээ тэгж итгэлтэй залаад байдийн бөө мэд ээ. Нэг сайхан хүүхэн ….. гээ л хэд хэд уулга алддаг шиг санагдаад байх чинь. Тэгсэн хэрнээ лусын дагина хараад тоодгүй ай. Ёстой ясны гомо л тийм зан гаргах байх даа.

Заа үйл явдал ч болдгоороо болоод өнгөрнө. Мэргэн ард өөрөө хийсэн юмаа худлаа дараа нь залруулаад таарна, жишээ авахуйц сайхан пи ар хийлт. За одоо манайд энэ зун болох явдлаас бол Мэргэн ард өөрөө жишээ авна дөө. Сайхан цаг ч ирж байна, зус ч гарна даа энэ зун. За бас хадуурах нь. Тэгснээ нөгөө Сүмбээ чинь тэнэг тариачны төмс том гэгчээр будилж явсаар байгаад овоо хэдэн юмтай болоод авдийн. Тэгээ гэртээ ирнэ. Энэ гэртээ ирэлт бол хүн үнэгүй юманд нугасгүйээ гэдэг ухагдахуун тод томруун илэрхийлэгддэг сайхан каадр. Тэр аав нь “энэ тэгээд бүгдээрээ манийх юм ууу” гэж чичрэн байж хэлдгийг санаж байгаа л байх. Күй, бүгдээрээ ч байхдаа яахав дээ. Харин тэр хүүхэн бол ёстой л “сохорсон биш завшив” гэдгийн амьд жишээ. Эхэндээ эрүүл өвчтэй нь мэдэгдэхгүй инээгээ..ээл хөөрхөн байжээдэг. 76 агаа эгээ нар үзүүл “манай Арвин нэг ингээд суужээдэг болоосой” гэж өөрийн эрхгүй бодогдох нь лав . Харин мань хүүхэн хараа орчингуутаа шууд саначлагыг гартаа авах төлөвтэй болоод иржгуам даа. Хойноос ирээд хот манайх аа гэж. 3 хүү, нэг өвгөн атгуулна даа атгуулна тэр хүүхэнд. За мидкү дээ гэхдээ тэр том ах бол гэцүү. Сүүлд найран дээр бас нүд нь тусаад л байсан шиг санагдаа явчлаа. Тийм айлд бэр орохоор яадгийг харуулсан нэг Амээрк кануу бий биз дээ. Бэрээд Пийт тоглодог. Сүүлд нь баавгайд бариулаа л. За тэгээд төгсгөлийн тэр найр бол сайхан болжийноо зүгр. Нөгөө 2 ах нь ширэн нүүрлээ сууцан. Өвгөн алтан гэртэй болоод пээдийгээстэй. Мэргэн ард бол ямар ч гэмгүй царай гаргачоо..оол айраг гүзээлжгуа харагддийн.

Киб нөхөрлөсөн нэгэн андтай анх учирч хэсэг зуур ярилцав. Миний компьютер лицэнз нэхээд 40 орчим минут болоод унтардаг хуучтай болоод хэд хонож буйг хэллээ. Дэлгэц гэнт харлайгаа явчна, эвгүй зус шүү гэхчлэн хуучилж суутал тийм явдал нэгэнтээ тохиов. Эргэж асаагаад мээсэнжэртээ орж… тэр дороо тэрхүү жижиг тохиолдлыг  мартаад үргэлжлүүлэн бичиж алддийн. Тэгсэн гэнт түүнээс: – алга болчихоор чинь ахиад дайрлагад дайруулчивуу гэж бодлоо шд гэсэн үгс ирдэг байгаа. Нөхрийн уран хурц хэллэг сэргээхийн дээдээр сэргээж элгээр гатгуулав.. Дайрлагаа гэж. “Үг нь сум болсон хөлчүү эрс” гэж Гаамп андын бичлэг дээрээс уншиж байснаа өөрийн эрхгүй санав.

Тайлбар: Мээсэнжэрдэж ахуйд тийм юм болдогийг хэн хүнгүй мэднэ дээ, хэсэг гацаад, дараа нь бичсэн юмнууд бөөн бөөнөөрөө орж ирдэг. Миний юмнууд очихгүй тэгж жаахан удсан байж.

9-р ангид байлуу даа. Газар дээрх ганц найзтайгаа бас нэг газар дээрх ганц найзындаа очиж 3-лаа бууз идэхээр болов. 2-3 жигнүүр бууз тавиа л шатар нүүгээ сууцан чинь нэг мэдсэн хиншүү хярвас болоо ёвчвооо. Усы нь багадуулаад тавьчжаагаа байхгүй юу. Гүйгээ л галцгай түлцгэй болоо л гаргав, бөөн утаа униар, сав мавы нь тосгуур луу шидээ л, шажигнаа л уур манан болоо л…жигнүүртэй бууз муузаа бүгдий нь гулсуулж унагаа л. Хэрэндээ хөөрхөн дажин. Болкооноо онгойлгож агаар амьсгалаад буузаа идэх гэсэн чинь 2 жигнүүр бууз байна.
-хүшш…3-г тавьлуу?
-тэгээ биздээ уул нь
-хаачив, унцын байхдаа. Тэгээд хайлаа 3-лаа. Олдодгүй ээ. Үхтрээ хайдым даа…..                                
 -за идьяааа идий хөрчлөө.
-за за.
-Муухай андуураваа. 2-г л тавьсийн байж дээ гэлцэн түлэнхий амт орсон буузаа идлээ. Тэгээд хэдэн хоног өнгөрөв. Тэднийд ахиад очлоо. Байжээтэл ээж нь пилээтэк холдуулаад өг гэнэ. Нөгөөхий нь чирч гулдраа л холдуулав, ээж нь ч араар нь орлоо, оронгуутаа орь дуу тавин цочлоо. Харсан чинь мань хэдийн 10-д хоногийн өмнө алга болгодог бүтэн жигнүүр бууз арзайтлаа хатаад, хөгзөрцөн, бөөн тоос моос наалдцан, хэн ч харсан цочмоор зэвүүн муухай дүр төрхтэй юм хана налаад зогсоогоороо байжээдэг байгаа. Тосгуурын тэнд унасан зусыг өнкрөөд пилээтэкний цаагуур орчно гэж хэн санахав.

Манай нэг хампаан 6-р ангидаа 7-8 дэгдээхэй ширхэгий нь 50 мөнгөөр авав. Шулганаад ядаргаатай шүү бас, мэдэх улсууд нь мэдэх л байх. Нэг хэсэг 50 мөнгөний дэгдээхэй нээх их зардаг байж билээ. Надаа хүртэл нэг байсан, 60 мөнгөөр байрныхаа хүүхдэд дамлаад, тэгээд тэр шар будаа дэвтээлгүй өгөөд нөгөөх нь хахаад чадарсийшд. Тэр муунууд нь тэгээ аймар хурдан үхнэ тээ. Тэр яахав, манай тэр найз тэгээд тэр хэдэн дэгдээхэйгээ өдөрт л нэг нэгээр нь үхүүлсээр байгаад дууссышд. Өдөр гэрт нь очих болгонд л нэг нь сулбайгаад хэвтцэн байна. Тэгэнгүүт нь өрөөсөн далавчнаас нь барьж жорлондоо аваачиж хаяад “баяртэээй” гээ л усы нь татчна. Баяартээй гээд нэг өндөөр тооноор баяр баясгалатайгаар хэлээд үз дээ. Тэрний дэгдээхэйнүүд бүгд живж үхсэн дээ. Шувуунд бол их л ховор үхэл….

        Нэг гар зурагтаар гаржийн. Газар тариалангийн компаний л агаа болтой. Нэг их анхаарсан ч юмгүй, харсан ч биш хараагүй ч биш суужээсэн чинь нөгөө агаа чинь юм ярьжаагаад гэнт нүүр нь минчийгээд, нүд нь дүлжаагаамшг болж, ус гүйж, захаараа улайж, хоолой нь учиргүй шахагдаад, бүр нарийсаад, сааралтаад….Бүр сүүлдээ гасалжаагамшиг болсноо… хэлж байсан өгүүлбэрээ дуусгаж нэг юм амьсгаа авахын. Ёооё, өмнөөс нь өөрийн эрхгүй урт амьсгаа авч уужирч билээ. Одоо ч бас үүнийг бичиж байхдаа амьсгаа авч уужрав. Санаанд ороод амьсгаа дахцчлаа хэ. Кү нээрээ, урт богиноос нь үл хамааран нэг өгүүлбэрийг нэг л амьсгаанд багтаах ёстой гэсэн юм хаа байдийн бол. 

        Арго багш гарчийнаа нэг орой. Түүнийг олон хэлтэй гэлцдэг. Гадаадын олон хэл мэднэ гэжугааншүү. Эрэмдэг амьтан байна гээ ойлгочуу. Бас л хүн бүрд байдаггүй торгон авьяас л даа. Гэвч чимхэх юм байдаг л юм байна. Тэр ярьж байгаа хөг хэмнэл, хөдөлгөөн энэ тэр нь яавч эгэл жирийн нэгэн бус гэдгий нь илтгэнэ. Хажуудах зурагтын хүн нь (сурвалжлагч, нэвтрүүлэгч 2-н аль нь юм бол?) нэг гайхаж хараа л, тэгснээ цаг руу гаа ч хялам хийжаахшг. Ер нь хараад байхад айгаадаагаамшг байгаан. Цохиод авч магадгүй гэж бодсон уу яасан, маанаг хог. Тэгээд Арго багш хажуудах сидинүүдээсээ нэг нэгээр нь аваад ярьжээн:- За энэ бол миний ноднин 10 сард …..төвд уншсан (ямар юмны төв гэчлээ дээ мартчиж) маш алдартай лээкц. Энэ лээкцийг та бүхэн ….. (яаж яаж ч гэчлээ дээ бас мартчиж) ….-ж захиалж авч болно. Гэснээ бас нэг сиди гартаа аваад:- за энэ бас өнгөрсөн  3 сард ……-д уншсан миний бүүр их алдартай лээкц байна. Та бүхэн энийг …. гэхчлэнгээр HI FI билүү нэг си ди зардаг дэлгүүр чинь, тэрний ирхлаам шиг л юм болж байлээшд. Алдартай.. маш алдартай, бүүр их алдартай…. гэдгийг яаж тогтоодын бол. Ганц нэг юмаараа алдаршхын сан. За дуугай л байяа.

        Олоон жилийн өмнө дөө. Хар сарнай хамтлаг ид мандаж ахуйд Амараа Маадай 2 зурагтаар гарчаахд нь би нэг таарсын. Шууд нэвтрүүлэг байсан санагджийн. Үзээ суужээсэн тэр нэвтрүүлэгч нь бас сайхан гараа. Ингэж асуужийшд. Нөгөө арай жижгээс нь (Амараа нь юм уу Маадай нь юм уу):
Сурв: – …-ээ чи хэдэн санчмийтр өндөр вэ?
Амараа юмуу Маадай нь: -мэдэхгүй би өөрийгөө ер нь хэмжиж үзээгүй юм байна.
Сурв: -Аан (инээснээ), чиний уран бүтээл маш их нэрд гарч байгаа. Ийм жижкэн биенээс тийм сайхан уран бүтээл гарч байгааг аргагүй л авьяас гэхээс өөр яахав дээ. (?!!)
Уг нь нөгөө Амараа юмуу Маадай нь өөрийгөө жижкэн мижкэн гэж хэлүүлэх асар дургүй байгаа байхгүй юу. Тэр сурв түүнтэй өстэй байсан уу яасан.

        Тэгсэн дараа нь нөгөө арай том, Сэвжид гуайн хүүгээс нь асуужаагаан:
Сурв: -…..ээ чи өөрийгөө төсөө л дөө. Чи нэг харанхуй.. юу юу ч билээ дээ одоо мартчиж. Нэг тийм амь нас өрссөн байдалд ч билүү эмэгтэй хүн мүнтэй байж таараад тэгээд яавал яавал яавал.. чи яах вэ? гэсэн асуулт байсийн. Нэлээн ч урт асуулт асуув. Үзэж байгаа хүмүүс нь таг чиг, амьсгаа даран юу гэхий нь хүлээнэ. Зурагтын өмнө байгаа би ч таг чиг, өөр олон охид хөвгүүд таг чиг, Монгол орон даяар түүний юу гэхий нь хүлээн өсвөр насны масны олон олон залуус пээнүүд нь таг чиг! амьсгалаа ч аяархан гаргаад…….
Тэрээр хэдэн сикүүнд дуугай байж. олон охид хөвгүүдийг догдлуулсны эцэст хариулав:
- Ммммм… яана яана билээ?
Юүгмээрчийн бөө мэд ээ.

        Дараа нь тэдний нэгэн дууны дахилтан дээр гардаг өвөрмөц хоолойг гаргасан Маадайгаас хэрхэн үүнийг хийсэн тухай нь асуув (аан тийм жижиг нь Маадай). Маадай хамраа чимхэж байгаад гаргасан гэлээ. Сурвалжлагч хийж үзүүлэхийг хүсэв. Маадай хамраа чимхээд:- озооны давхарга яасан яасан гэж дуулав. Харин дараа нь хамарт нь нус хоржигоноод болдгүй ээ. Хамраараа амьсгаа авч нэг гаргаж нэг үзэв. Хүр хүр хүр, шор шор…. хэхэ ханиадтай байж таарсан уу, яасан. Тэгээд тэрнээс хойш Амараатайгаа ам булаалдан ярихаа болив. Шууд нэвтрүүлэг бас хүнийг алах ч үе байдаг байх л даа.

ps: Нээрээ энд гарчаагаа болон, миний өмнөх бичлэгэн дээр гарсан, цаашид гарах  олны танил ба нэг ч хүний танил биш бүх хүмүүстэй ямар нэгэн өс хонзон байхгүй шүү. Миний бие угаас өөрөө байгаа байхгүй нь мэдэгдэхгүй даруу төлөв хүн. Юун хүн амьтантай муудалцаж сайдалцах. Харин энэ болоогтой болсноос хойш жоохон хүн дуурайж юм хум бичих гээд байдий. За даруу төлөв гэхээсээ дожоогүй гэх нь үнэнд илүү нийцэх байх дөө.  Зүгээр эрхээ эдэлжийн. Худлаа яриагүй, хүн гүтгээгүй.  Нэг мэдсэн чинь их сонин өнгө аястай болохжийшд миний бичлэгүүd. Болихоос. Исүүл нэрий нь дурьдхаа больдиймуу.

Мань хэд пиавдаа суужээсийн. Одоо бодоход хаа ч юмбдээ, нэг л их урт вандан ширээтэй, маниус утсан дээрх болжморууд шиг сууцгаацан буу халж байлаа. Гэтэл Цогоогийн пиаванд ялаа уначихав. Цогоо тэр ялааг хараан зүхэж хажуудаа байгаа Мөнгөнийг пиаваа солий гэж хэллээ. Мөнгөн мэдээж татгалзав. Удалгүй Мөнгөнийг өөр тийшээ харах хооронд Цогоо өөрийнхөө гүрүүшкийг Мөнгөнийхтэй цуг зүгээр л ширээнээс жоохон хөндийрүүлээд буцаагаад тавьлаа.  Харин Мөнгөн эргэж хараад “оо чи муу яажийнаа” гээд жинхэнээсээ сольчвоо. Маниус бүгд элгээ тэвэрч унаад тэр 2-г пиаваа дуусгасаных нь дараа хэлж….. Мөнгөн уурлангуутаа инээдээ барьж чадахгүй… хаха. Багын явдал аа гэж.

Оюутны хонхны баяр. Манай ангийн нэлээн хөөрхөн агсан хүүг тайтгаруулан Пааз автуусны хамар дор явган сууж байлаа. За миний хөгшин, ухаантай….. одоо манийхаа үгэнд ор.. гээ л хэ. Тэгсэн нөгөөх чинь нэг уйлаа л, нэг уурлаа л суужээснаа гэнт ухасхийн паазны их гэрлийг хага цохичихов…. маргааш нь ярилцав.
Би:- Өнөөдөр чамтай паазны жолооч уулзийшд.
Агсан тэрбээр:- Ёоо….ооо оё, уух юм байна уу, ам гатж үхлээ.
Би:- Өчдөр надтай юм ярьснаа санажийнуу?
Агсан тэрбээр:-юу ярьсийн…… хэн уулзана гэсэн бэ сая.
Би:- Паазны жолоочоооо
Агсан тэрбээр:- Яахжаагаан.
Би:- Чи гэрлий нь хага цохицийшд
Агсан тэрбээр:-Паниад байгаарай….
Би:- Юу гэж панихав дээ хөө
Агсан тэрбээр:-…………  …..  ….. нээрээ мань өчигдөр тихэнлоогийн нэг гарыг цохисийшд…… гээд нударгаа барилж үзэв.
Хэхэ тэр амралтанд манайхаас өөр анги байгаагүй юм. Манайхан михааникын ангийх.

Мөн хонхны баяраар.
Манай ангийхны 2-дахь хоног дээр өөр нэг сургуулийнхан ирэв. Ханьтай боллоо гэж байна манайхан.  Тэгсэн тэд амралтын байшинд орж ирээ л үүдээр нь л хөлхөөд байхын. Анзаарсан ч гүй. Гэтэл намайг нэрээр минь дуудав. Хартал нэг найз маань байна. Сүйд болоо л уулзлаа. Тэгсэн ярьжийнаа. Манай ангийнхан энэ амралтыг захиалсиймаа. Тэгсэн чинь ТИС-ийхэн байна гэхээр манайхан жоохон шийрэгнээд байна. Буцдиймуу энтэр гээд байна. Яахуу, чи аргалж чадах уу. Маниус буцах уу яахуу… гэв. (Манайхан гоё анги биенийхээ үгэнд их ордог, муугаа мидкү миний бие ангийн дарга). Би нөгөө гарыг тайвшруулж ангийхан нь ч тэнд үлдэхээр болов. Тэгээд ангийхан дээрээ очиж учры нь тайлбарлаж хэллээ. Нөгөө агсан нөхрийг 2 охинд даалгав. Тэгсэн орой нь коридоороор явжээсэн нөгөө найзтай таарлаа.
Би.- За яажийн, сайхан уу? Намайг хэзээ урихжийн?
Найз:- ………эээ тээ! Амьдрал бол тээ!
Би:- Миний хөгшин овоо согтжээ.
Найз:- Гэхдээ байшдээ тээ, үзий гэвэл манайхан үзий шүү. Алалцна нээрээ.
 
Хэхэ хүн зориг орно оо гэж. Хавар  байсныг ч хэлэх үү.

Үргэлжлэл бий….

Багацуул дүү нартаа хүн шиг хүн явахын төлөөн нь хэдэн үг хүргий гэж бодлоо. Энэ бол архи, түүнийг уух аргууд, хэрхэн яаж аль болох удаан уух уу гэх мэтчилэнгийн сэдэвт яриа болох бөлгөө. Эхлээд өөрийгөө жоохон ярьчий.Залуу байхад ч гөөмөн сайхан наадаг байжээ. Бид нэг наалтан дээрээ дараагийн наалтын хугацааг товлоод салдаг байлаа. Хамгийн удлаа гэхэд 24 цагийн дараа л тэр нь тохиодог байж билээ. Оюутан байхад бол 3 сар наагаа л эргээд харахад бүх хичээлдээ А+ гартсан, биеийн тамирт хэд хэд иркоорд шинэчилцэн, оюутны эрдэм шинжилгээний хуралд илтгэл тавиад түрүүлцэн, урлагийн үзлэгээр гоцлол дуу, бүжиг, хошин шог…-оор дан тэргүүн байр, үнэмлэх үнэ бүхий зүйлтэй л байдаг байж. Ай тэр архи гэдгий чинь аяга аягаар догтоодог байжээ. Сургууль тойрсон хэдэн бөөний-гийн хүндэт иргэн. Тэр муу бөөний төвүүд чинь тэгжаагаад: -Манайх бөөндөх архигүй болчлоо энээ тэрээ гэж бас тэгдийн. Тэгчээд: -Тэгвэл болихуу, өөр газраас авахуу гэнгүүт чинь, -үгүй яалаа гэж гээ л хулхи нь бууншүүдээ. Хана манаар нь дүүрэн миний батиар. Манай хүндэт үйлчлүүлэгч Тагнай гэсэн тайлбартай. Сүүлдээ багш магш нар хэлдэг болсон, -Чиний чадал чансааг чинь боловсролын яам мэднээ, гэхдээ миний хүү биеэ бод гэж. Ямар сайндаа арьсаа чимхэхэд эсвийрт шүүрч байхав дээ. Тэр битгий хэл шээсэн газрын өвс ногоо түлэгдэж, хойтон хавар болтол галцгай байжийшд. Сургуулийн жорлонгийн нойл мойл бол хамаг паалангуууд нь нимгэрээд зарим газраа харлаад цоорч байсийшд. Ай залуу нас аа гэж. Манай ангийн болоод дээд доод, хажуу хавирга, нөгөө сургууль мургуулийн хүүрс бакүлтээтийн нөхдөд агаа нь Ган ходоод гэсэн алдартай….ёстой л бужиг авч байсан цаг. Оюутан дүү нар -Ган ходоод ах аа, Ган ходоод ахаа гэж архи зөөж гүйгээ л. Ардаас дагаж гүйсэн хүүхдүүд миний үнэрт согтоод хичээлээ дастаад далжиганаа тэнээ явчна, бөөн ядаргаа нээрээ. Хэдэн муусайн наалтны найз нараа санаж байна гэж жигтэйхэн. Салаа замын эрхээр эрүүл мэндээр доройтож түлэнхийн төв рүү зөөгдөөд одсон доо хөөрхийс. Одоо чацарганы тос балгангаа хуучин цагаа дурсаж суудаг биз. Шингэн бантан уугаа л, элэг ходоод, зөс мөс гэж юу ч байхгүй, царай нь гэж наашаа цаашаа харж байгаа нь мэдэгдэхгүй пад хар юмнууд. Би л тэр үйл хэрэгт одоо хэр нь үнэнч явахын. Хэзээдээ тэгж ходоодоо гангаар доторлуулцийн бөө мэд, ээж л мэдэх байх. За тэр дурсамж хичээл ч яахуу.
Багачууд дүү нартаа хүргэх хэдэн үгээ эхлэе.
Юуны өмнө архи уухын тулд араа аятайхан даачихаар эрүүл бие хаатай байх хэрэгтэй. Хүн атаархтал авна шүү дээ. Мөн чиг сайхан. Гэхдээ нэг их удаан тэгж баярлахгүй ээ гэдгийг анхааралдаа авч болзошгүй аюулд сэтгэл зүйн бэлтгэлтэй байх хэрэгтэй. Үүнд наад зах нь өглөө болгон зараа алах ажлаас шантрахгүй байх, цаад зах нь элдэв янзын тулаанд орж эрүү нүүрний гажигтай болох, өрөөсөн нүд. онгорхой шүдтэй үлдэх зэргийг ажрахгүй байх зэрэг нь орно. Ер нь бол миний дээр хэлсэн хампаанууд шиг түлэнхийн төв рүү л очдийм доо. Тэнд нь яджаахад ганц ч 20 хэдтэй хүүхэн байхгүй. Дан муухай харсан, гараа зангидсан, лухайсан шар шиг авгай нар бий. Тэгээд яа гээд байгаам бэ гэж үү. Энэхүү эрдэмд төгс суралцахын тулд над шиг дан ходоодоо гангаар доторлуулсанаар амжилтад хүркүэ гэх гээд байна. Амны хөндий, даажээ улаан хоолойгоо ган биш юмаа гэхэд ядаж гялгар уутаар доторлож байж энэ амжилтыг давтана. Туршлагаасаа хуваалцан хэд хэдэн зөвлөгөө өгий. 1. Шаарыг (том хүний шаар илүү тохиромжтой) том үлээн залгиж байгаад (мэдээж наанаас нь барьжаахгүй бол цаашаа явчна) хагалах. Энэ арга нь ихэвчлэн мэдээ мэдрэл нь шинэхэнээрээ байгаа эхлэн суралцагсдад тохиромжтой бөгөөд төдий л удалгүй дахин дахин шаар хагалуулах шаардлага гардгаараа дутагдалтай талтай. 2. Хиамыг хальстай нь гонзгой хэлбэрийнх нь дагуу залгиж байгаад (мөн л наанаас нь барина) хоолойны булчингаа огцом чангалан татаж авах. Мэдээж хальсий нь үлдээн зөвхөн голы нь суга татна гэдгийг анхаараарай. Туршлагатай хүнээр хийлгэх буюу мэргэжлийн заавар зөвлөгөө авалгүй горьгүй шүү дүү нар минь. Энэ арга нь улаан хоолойныхоо булчинг маш сайн хөгжүүлсэн гаруудад тохиромжтой бөгөөд хэд хэдэн удаагийн наалтын ая даадагаараа давуу талыг танд олгоно. 3. За энэ аргыг бол нэлээд юм үзэж хоолойныхоо мэдрэлийг сулруулсан гарууд л туршихгүй бол нэлээд төвөгтэй. Юу вэ гэвэл пиаавран тоглоом (АНХААР! хэдий пиаавран ч гэсэн Бааз лайтэр тохирохгүй! ) хайлуулж байгаад залгих. Энэ үедээ амаа том ангайлган сэнс рүү харж суух бөгөөд энэ нь хэрэгтэй газар нь хэрэгтай цагт нь царцаах үүрэгтэй болно. Энэ бол насан туршийн Пиаавр хоолойт ах гэсэн алдрыг танд ацрана.
Дээрх аргууд бол багалзуурдалтад тэсвэртэй гэдгээрээ манай үеийнхэнд нэлээд газар авч байлаа. Аа харин ёроолы нь авсан хуруу шил залгих, асланов архины хүзүүг тасдаж аван суулгах зэрэг аргууд нь бол долир харсан гарууд ирээд багалзуурдахад шажигнаж дуугаран, улмаар хагарах аюул гардгаараа нэн хортой арга юм аа. Гэхдээ л ер нь орчин цагт! Бүх юмыг байгалийнхаар нь шийдэж байгаа өнөө үед! Бидний арга хоцрогдож хоолойгоо өглөөдөө шүдний сойзоор үрэх, өдөр нь элстэй буцламгай зайлах, оройдоо буцалж буй зутанг бага багаар залгих зэрэг аргыг хэрэглэн өөрөөр нь эвэршүүлэн дасгаж байгаа тухай CNN, BBC, MTV зэрэг сувагуудаар гараад байгаа билээ. Бас намайг залуу байхад их багш Гүмбраа, Галааус, Гөх толовт (101 гөлөг шиг хөөрхөн амьтан бий дээ) зэрэг энэхүү мэргэжил-мэргэшилээр олон жил тогтвортой занилаамлдсан улсууд байсиймсан. Тэд нар над шиг юм хумаа доторлуулж бүрүүлж амжсан бол одоо хэр нь эрдэм мэдлэгээ түгээн дэлгэрүүлж явах л учиртай. За тэгээд дүү нар минь наавал наасан шиг наадиймшдээ. Амьдрал амархан санагдаа л явчна. Тэгээ цаашаа байнга согтуу байхын тулд архийг хуурайшуулж залгиад бүтэн сар зүгээр ус уугаад байхад л болно. Хүсвэл ах нь дараа “Архи хэрхэн хуурайшуулах хийгээд түүнийг амьдралд хэрэглэх нь” гэсэн лээкцээ хүргэнэ.

——————————————————————————–
Be a better friend, newshound, and know-it-all with Yahoo! Mobile. Try it now.

Манайхан гэрээрээ татаж унаж энтэр. Тэгсэн 3-4 жилийн өмнө манай Баак аварга бас зурагтаар гаржаагаан. Зүгээр сууж байгаа хэрнээ хөмсөг нь хөдлөөд ч байгаамшиг, амьсгаадаад ч байгаамшиг, сүртэй харагдаж энтэр. Би ч хүндэлж явдиймоо, жигтэйхэн зүгр. Тэгсэн сурвалжлагч охин асуужийн гэнээ:
- Та машиндаа ямар дуу сонсож явдаг вэ?
Аварга:- Сонсдог хэдэн зохиолын дуучид..ер нь дуртай дуугаа сонсч явдагаа
Сурв (яаая сурв гэсэн чинь сонин шиг харагджийшд): Таны охидын сонсдог дуунууд байдаг уу, хип хоп ч юм уу?
Ав: ……. (хөмсөг нүдээ ихэд хөдөлгөн инээмсэглэв)
Сурв: Та ер нь хип хоп сонсдог уу?
Ав:- …. (үл ялиг инээмсэглэн толгойгоо нэгэнтээ сэжсэнээ) ммм…зарчмын хувьд сонсдогоо…
Дархан аварга-их хуралын гишүүн-ипаап сонсоно бас…..элдэв зураг гэдэг чинь л энэ байх.

За тэр манай ерөнхийлөгч бол жинкэн гаазтай. Яагаав, Сумьяабазар анх түрүүлээд, хүмүүс шуугилдаад бөөн юм болж, ерөнхийлөгч зарлиг марлиг уншиж аварга болгоогүй юу. Тэгсэн сурвалжлагч асуусийн:
-……тэгээд хүмүүс түрхрэн шуугилдаж байсан, танд ямар сэтгэгдэл төрж байсан бэ?
Ушд (юу гэж байгааг таа даа ): Тийм болсон, шууд аварга өгий гэхээр дүрэмтэйгээ зөрчилдөөд.. тэгээд ярилцаж байгаад…..шийдээд зарлигаа уншсан даа. Тийн тий, хүмүүс ч их шуугилдаж байсан, БИ ЕРӨӨСӨӨ УУРЛААГҮЙ; ХАРИН Ч ИНЭЭГЭЭД ЗАРЛИГАА УНШСАН:…….. энэ өгүүлбэрийг юу гэж ойлгохын бол доо гэж. Уурлах вий гэж айх, инээхээр нь ёххх гэж амьсгаа авах болох нь ээ дээ. Хаан болцон гэж бодсоноос зайлахгүй шүү тэр хүү. Уг нь хөөрхөн мантгар хүү шд.
Зурагт үзээд суужаах ч бас хөөрхөн шүү.

Эв бол үнэнээс хүчтэй!
“Алтан шар дээлт ахын сургааль оршвой” судраас…
++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
Энэ Гаамп! Зүгээр байгаа хүнийг хөөргөж, нөгөөдөх нь ч шөнөжин дэвтэр харандаа хайж нойргүй хонохын. Тэгээ одоо компүтрийнхээ дэлгэцэнд нүүрээрээ бумбадчаад суужийн. Бөглөө гаргадаг хар ирзээнтэй адил умгар нүүртэй төрсөн миний буруу юу. Яахаараа ер нь хүнийг тэгж худлаа хэлээдхээ гэж өдөж гатгадийн. Мидку л юм байна. Тэр жил үнэгний анд явж хиамраа навс сэргээснээс хойш тэгж худлаа үнэн залахаа байсан хөөн би. Үнэгийг би инкж агнадаг хүн.
… Тэгэхэд нас дөнгөж 10 гараад байсан үе. Цэл залуухан байж дээ. Авга ахын хамт цүнх дүүрэн боргио үүрээд, 2 скүүтрээр бариул харшуулан гарсан сан. Тэр үдшийн тэнгэрийн муухайг, одоо ч санахаар хулхи буугаад явчдаг юм. Аймшигт аянга толгой дээр цахиж, нүүр нүдгүй цасан шамрага тавьж байлаа. Зогсолтгүй цутгасан усан бороо 76 өдөр үргэлжилж бид шургуухан ергүүлсээр одоогийн Сонгинын амралтын тэнд хүрэв. Тэр шөнөө модон дээр гарч унтсан бид 2 хар үүрээр хөхөөн дуунаар сэрж дур тавьжээ суусан чинь урд ууланд 20 гаран үнэг бэлчиж байхийн. Ахын шүгэл ч тас хийж, цэргүүд маань ч хоолой мэдэн бархирлаа. Заримынх нь хоолой хагарч түлэнхийн төвд хэвтсийшд…, за тэр яахав. Тэр их дуунаар үргэж цочсон сүрэг үнэг гэдэг чинь…ай, мөн чиг хиамартай байдийн байлээ. Давхиан дунд нь каадр нь үе үе гэнт удаашраа л. Хараал хамрын самсаа шархираад…..тэр олон туурайн төвөргөөнд боссон тоос гэдэг чинь тэнгэрт хадаад алиргий хөдлөөд ядаргаа болжаагаам чинь, за тэр яахав. Харахад үнэн сүрдмээр, юугаа нуух вэ чацга тавингаа дөхсөн. Дөхсөн ч гэж дээ, жоохон тургих нь тургисан л байх, чийг даагаа л эмээлэнд наалдаад байсийм даг. Өндийхөөр лап лап гэж дуугараа л. Тэгсэн тэд нар чинь үргэхээрээ мөр мөрөө дагаад жавхадчдаг зуснууд байлээ. Хэдэн ч өдөр хөөлөө бөө мэдээ. Тарган ч гэж жигтэйхэн, гишгэсэн газар нь тос дааж харлаад үлдэж байсныг тодхон санаж байхын..залуу насаа гэж.
Тэгж тэгж нөгөө хэдий чинь Говийн элс рүү оруулж алдангаа дөхөөд сандарч байтал эхнийх нь үнэг цастай элсэнд сууж зогтусангуут ар араасаа урд талын үнэгнийхээ хошногонд хоншоороороо зоогдоод гацчидиймдаа. Муухай орь дуу тавихы нь яана. Тэгсэн зуснууд чинь дохиогоо хангинуулаад зогсжаагаа богоон болж харагдаад, гэрээ гэнт муухай санаж билээ золиг. Нээрээ. Авга ах гэж минчийсэн нүүртэй юм нуруу руу гатгаж эрүүгээрээ заагаад, би ч тонгорогоо гаргаж араас нь очоод..еээ бүү үзэгд гэж, жигдхэн гутгалаа гутгалаа явцан. Жоохон өрөвдсөн ч гэсэн “мөрөөрөө агнуулахгүй улсын бортлиот унагадаг гэлүү” гэж бодохоор бас уур хүрээд нүдээ цавчихгүй л дүрээд байж билээ. Зоригтой ч байж гар ч чанга байж. Хонгилдоон шиг л. Одоо ялаа жоомоо ч гүчрэхээ байсан шүү дээ, за тэр яахав. Хээг, хээг гэсэн дуу л гараад байсан санагдаж байна. Баруун талынх нь улаан суганд нь барьжаагаад олингуут зүүн талынх нь чихээр үзүүр нь ёрдойтол цухуйж байсан тэрхүү чинжаал одоо ч надад бий. Эртээр орой зурагтаар Карибын дээрэмчин кино гарсан шөнө хуйнаасаа суга суга үсэрч хангинаад хононо лээ, чааваас тэр бид 2 зэрэг хөгширч байгаа амьтад, юм ч үзүүлж болохоо байсан хөөрүү хогнууд, за тэр яахав, яасан их хадуурч байнаа. Тэгээд нөгөө их махаа борцолж авахгүй бол өмхийрөх гээд болдгүй. Улс амьтан өмхий хүрэн агнасиймуу гээд шуугиад эхлэнэ шүү дээ, та нар ямар мэдкү биш. Бүтэн үнэгний махыг нүднийх нь торлог бүрхэвчинд багтаах аргыг савгат хирс…..бишээ авга ахаасаа сураад. Буцахад дайралдсан улсууд бид 2-г юун олон нүд барьчаав л гэж харсан байх даа.
Тэгсэн үнэгний халуун цус уусан бид 2 чинь давсаг чинэрээд урагш явдийн биш. Гар завгүй, нэл нүд барьцан, усан үзэм шиг. Нүднүүдээ газар тавьчихаар өнхөрч алга болчих гээд. Давсаг юу юугүй буудах нь ээ. Ашгүй хажуугаар өнгөрч явсан тосгоны хүүхнүүдээс гуйлаа даа. Уучлаарай энд байгаа нэг юмыг жоохон цухуйлгаад өхгүй юү …… юу..нөгөө…шээгээд дуустал өмдий нь бас жоохон бариад өг түхүү гээ л. Улаан гараараа үнэг алахдаа сандраагүй хүн чинь энд л жинхэнэ алингаа алддийм даа. Юу болсныг ч мэдээгүй өнгөрч билээ. Салганасан хогийн шээсний мөр гэж ….цас руу шувууны буугаар галлацан юм шиг л харагдаж, муухай ичиж билээ зус гэж. Авга ах бол харин сандраагүй ээ. Шээж дуусчаад “за ахын дөө нэг сэгсрээд далд хийчих” гэж авжаагаам чинь. Тэрнээс санаа аваагүй бол миний өмд ардах бороосоо гадна урдаа бас шар толовтой болж харихгүй юу. Хүүхнүүд ханцуйгаараа амаа таглаж инээд алдах байсан биз. Хашир хүнийг дагах ч гөөмөн түшигтэй юм билээ шүү таминь.
Жил тойрон явсан үнэгний ан ашгүй дуусч гэртээ ирээд ангийн хишгээсээ 76 ах дүүдээ тарааж өгий гэж дуудаад. Тэгсэн зуснууд чинь манайд орж ирчээд мэнд усгүй зүгээр наашаа хараад зогсоод байхын. Би ч бас хараад л байлаа. Гадаа гандаж хөдөө хөхөрч яваад ирсэн намайг танихгүй нохойтож байгаа зуснуудуу эд чинь гэж бодоод нэг муу инээмэр аядсан чинь харин “заа та сайн явж ирэв үү” гээ л хүрээд ирэхийн. Тэгснээ хэлж байнаа: -Та ч нээрээ хар дээрээ нэмээд бүр муухай харлажээ. Цаашаа хараад зогсоод байна гээд байжээсэн харин, гэнт дагзнаас чинь шүд гараад ирэхээр чинь үхтлээ цочлоошд гэж билээ. Аргагүй ээ хөөрхий надаа ямар гялалзаж харагдах нүд ч гэж байх биш. Тэгээд хөөрхийс, багаасаа үнэгүй юманд нугасгүүүүй гэж. Нэг нэг нүд борц, нэг нэг үнэгэн шүүб шүүрч аваад баярлаа л давхай нь гялалзаад алга болоод байв шүү дээ. Итгэхгүй бол асуугаарай. Одоо бараг ихэнх нь гадуураа хашаатай нэг том байшинд “үнэнийг зөвхөн үнэнийг” гэсэн хувийн өндөр ухамсараараа үнэн яриад сууж байгаа.

2. Түгшүүр:
Бид байтугай цаагуур чинь том том агаа нар “Хятадын аюул” гэгчийн тухай шивнэлдэж байна. Бүх л үзүүлэлтээрээ аварга, хэт аварга гүрний шинжээр улам хэлбэржиж буй энэ хадны мангааг яалтай ч билээ. Хаяанд нь байх буурайхан муу нутаг минь. Цагаа тулахад эрс нь чоно мэт, морьд нь барс мэт байж чадах ч өдгөө цаг үе тэрийг даанч үл тооцох. Айлын хүүтэй юугаараа л бол юугаараа уралдаад байж чадах ч бүх л юм арилжаа наймааны зэрлэг хуулиар шийдэгдэх цаг дээр хүчин мөхөсдөх. Томрохын хажуугаар хэврэгшин буй хятад улс задрах замдаа нэг орвол юмаа булаалдаж л таарна. Тэгээд ирэхээрээ юу болдгийг бид нэг удаа үзсэн улс. Биднийг мэдээж цэрэглэн довтлохгүй гэдэг нь баталгаатай шахуу ч хэн нэг цэргийн хэнээтэн нь тийн үйлдэхийг хэн байг гэхэв. Саддам агаа Кувэйтийг яалаа даа. Хэрэв тэгж гэмээнэ бидэнд ашигтай л тусаж таарах байх. Мэдээж агаа нартайгаа нийлж байгаад хөөн гаргана…….. тэгээд цаашаа……
Гэхдээ тэд мэдээж ингэж хийхгүй. Тэд манайд хортой бараа таваар, хүнс хоол, эм тариагаа цутгахаа л бодно. Тэгж ч байгаа……….. ямар баталгаа байна бидэнд?

3. Төөрөгдөл буюу айсан хүнд аргал хөдөлнө
Миний бие Зүүдчинийд нэгэн сэтгэгдэл үлдээсэн билээ. Тийм санаа харван орж ирсэн юм. Айсных л даа. Юу вэ гэвэл Хятадын аюулыг бид байтугай нь тогтоож чадахаасаа өнгөрсөн мэт санагдсанаас үүдсэн хэрэг. Тэгснээ ер нь улс “байхын” үндэс нь хэл, хил, соёл 3 мөнөөсөө мөн гэж хуулан бодсон. Тэгснээ бүр хүнээ байгаад хамгийн чухал нь хэл соёл 2 нь юм гэдэг дээр өөртэйгээ санаа нийлсэн. Учир нь хадны мангаа болоод буй өмнөд хөршийнхөн бидний газар нутагт шунасандаа хүн амыг минь хөөрхий болгож чадах л улс гэсэн айдас байлаа. Бүх л бараа таваар, хоол хүнсэндээ хор шингээж, наад зах нь удам залгах үргүй болгох жишээний “юм хийж л байгаа” гэнэ лээ. Ингэж газар нутагтайгаа, хүнтэйгээ юутай хээтэйгээ зууш болсоноос “хүнээ” аварч гарах талын юм сэтгэж “муу ёрлов”. Ирээдүйд хаана ч явсан Израйл мэт улсаа байгуулан гарах шаанс ч бий юм шигээр цааш мунхаглав. Монгол гэдэг нэр ертөнцийн чихнээ дуурсгалтай л байвал, дэлхийд Монгол хэл, Монгол хүн өч төчнөөнөөрөө байж л байвал газар нутаг олдох ч юм шигээр………. бодож нэг үзсэн. Дээдэс минь өршөө! Хүү нь ийм юм бодож явсан гэвэл муу аав минь намайг гэрээсээ хөөх байсан биз. Тэнэг хүүгийнхээ харалган ухааныг уучилж болгоо…… Нэгэн цагт ийн бодож байсан гэдэг ч хангалттай их ял.

4. Тайтгарал
Шууд нэртэй зүстэй нь хэлчий гэж бодлоо. Ямар муу хэлж байгаа биш. Хэдэн жилийн өмнө би ажилгүй нэг хэсэг байхдаа машинаараа халтуур хийдэг байсан юм. Тэхэд нэг эмэгтэй надад гар өргөж суусан нь Бат-үүлийн эхнэр байж таарав. Өөрийн нь нэрийг мартжээ. Утсаар ярьж байхад нь чихээ бөглөөгүй явсан болохоор тийн мэдсэн хэрэг. Тэхээр мань хүний үзэл бодол магадгүй Бат-үүлийнх байж таарна гэж би бодоод дотроо бодож явдаг юмнуудынхаа нэгийг асуух хэлэхийн завсраар сийгүүлэв. “Одоо ер нь энэ гитдууд гаарчийшүү, юу болдын бол даа” гэсэн шүү юм л бувтнаж байгаам. Тэгсэн тэрээр “энэ их өргөн мэдээллийн үед бол баргийн нэг улс нөгөө улсыгаа зүгээр нэг хуураад эрхшээлдээ оруулахад хэцүү л дээ” гэсэн утгатай юм хэлж байсан. Бодоод байхад ер нь тийм ч юм шиг. Манай улстөрчид бүгд л тэнэг биш, тэр тусмаа бүгдээрээ гидтад хайртай, гитдаас авилга авдаггүй л байлгүй. Гудамжинд хүмсийн дэмжлэгийг олох гэсэн оролдлогоос (сонгууль хамгийн тод жишээ нь) бусад үед гитад гэж дугарахгүй л юм. Одоохондоо нүүрэнд тулсан аюул арай ч байхгүй юм биз, за байсан ч тэгээд яриад байж болдоггүй эд байж таарна. Ер нь ч тэгээд хэдий хүчтэй ч ичнэ гэж нэг юм өнөөдөр энэ дэлхий дээр чинь байгаад байгаашд. Түвдүүдийгээ яажаагаагаа нууж ядаад паакталж байхад.
Тэгээд ч ер нь бид ямар газар шагайж явсан улс биш! Олуулаа л болчих юм сан….

5. Шүүмж
Номинчимэд мэтийн бичгийн эрхмүүдийн барьдаг нийтлэлийн энэ төрөл бол олон Монголчууд, ялангуяа залуусын улс үндсээ гэсэн ухамсар, сэтгэлгээнийх нь ТУГ болж байна гэж бодох юм. Сэтгэгдэл дотор нь нэгэн залуу “яг одоо байлдмаар байна” гэсэн үг үлдээсэн байна лээ. Энэ ч яахав түр зуурын сэтгэл хөдлөлийн фантааз байлаа гэхэд цаашдаа бол энэ залуу улс орноороо улам л их бахархадаг болох болуу. Бахархал хайр дагуулдаг. Туг улам дэрвээсэй. Гэвч сайхан түүх уншиж цус чанагдах өөр хэрэг. Аюул юундаа байна вэ, бид аюулын эсрэг яаж дархлаатай болох вэ гэдгийг сайн тунгаахын сан. Хэн ч хэлдэг: Олуулаа болох юм сан…… Гэснээс миний бие олон л залуу охид бүсгүйчүүдтэй үг хэл солих завшаан таарж таараа. Энэ зууртаа хэдэн хүүхэдтэй болох талаар, ер нь Монголчууд бид олон болох тухай, тэр нь юунд хэрэгтэй тухай зориуд битүү түншдэг юм. Харамсалтай нь үргэлж 2 хүүхэд гэсэн үг сонсдог. Харин асуудлын гол болсон нөгөө утаг учрынх нь талаар бол бодож байгаагүй, бодохыг ч хүсдэггүй бололтой. Буруутай биш л дээ, хувийн амьдрал л юм хойно. Харин Орос, Казахстан зэрэг улсууд хүн амаа өсгөхийн төлөө төр засаг нь тодорхой бодлого хэрэгжүүлдэг гэж дуулсан. Харин манайхан хамаг мөнгөө хулгайлж хармаалаад үлдсэнээр нь хоорондоо байлдах зардал хийгээд дуусдаг. Залуу гэр бүлд олон хүүхэдтэй байхын сайхныг, хэрэгтэйг мэдрүүлэх ямар ч ажил манайд байхгүй. Шинэ төрсөн хүүхдэд олгох мөнгө нь хэтэрхий жоохон, нэрийн хор доо бараг. Үнэмлэхүй олонх нь хүүхдээ тэжээх мөнгөгүйгээс болж л цөөхөн хүүхэдтэй байгаа. Бас нэг хэсэг нь сурч боловсрох асуудлаасаа болдог. Үлдсэн хэсэг нь гадаадад байгаа. Шийдээчээ шийдээч дарга нараа. Сандал ширээнийхээ хэрүүл дундаас цухуйгаач!

Төгсгөл
Бүх европыг дагжин чичиргэж байсан чийрэг эрсийн үр удам бид одоо “уншиж омогшихоос” өөр тэнгэрлэг мэдрэмж үзэхгүй юм гэж үү гэж дээхнэ үед бодож байлаа. Гү тэгээд чи өөр яах гэсэн юм, сэлэм агсаж мордох гээ юу…..тийм биз дээ. Үгүй ээ! Тэнгэрлиг мэдрэмж бидэнд байна. Яагаад гэвэл би дэлхий дээр томоос том газар нутагтай туурга тусгаар бүрэн эрхт Монгол улсын иргэн байна! Миний хүү чи бол Монгол хүү, чиний эх орон, газар нутаг энэ байна! Газрын зураг дээр голлож ирээ л харагдна (Арсун) миний нутаг. Дуудах нэрнээс минь, дуудах нэрнээс чинь эрхэм сонсогдох бүрэн эрхт улсынхаа хүү, охин нь байхын утга учрыг ялангуяа гадаадад буй олон Монголчууд маань мэдэрч байгаа.

Татал үг
Би хэдийгээр Хятадын аюулын талаар эмзэглэж явдаг ч хэт парной биш ээ . Гэхдээ түүхээс нэгэн эш авья. Өгөөдэйг хаан ор сууж ахуйд эл явдал болжээ. Хааны тушаалаар Цахар жанжин Баян цэрэг аван хөдөлж умарт Хятадыг тохинуулж дуусаад гэдрэг элч зарсан байна. Тэнд дайны явц, гүйцэтгэлээ тайлагнахаас гадна нэгэн санал оруулсан нь “Энд манай тал нутгийн мал сүргээс хэтийдсэн олон хүн суудаг ажээ. Их хаан зарлиг буулгавал толгой дараалан хядаж газры нь малын бэлчээр болгоё”. Харин Өгөөдэй хаан зөвшөөрсөнгүй…..
Түүхэнд хэрэв гэдэг үг тохирдоггүй юм гэсэн.

Oh the weather outside is frightful, 
But the fire is so delightful,
And since we’ve no place to go,
Let It Snow! Let It Snow! Let It Snow!

The fire is slowly dying,
And, my dear, we’re still good-bying,
But as long as you love me so,
Let It Snow! Let It Snow! Let It Snow!  

 Цэцгийн толгой тасалдаггүй үртэй байхыг хүснэ

 Цэцдийн толгой авдаггүй төртэй байхыг хүснэ   гэсэн гоё мөрүүд байдийн байлээ. Дашбалбар агсны “Амьддаа бие биенээ” хайрла бас их гоё санагддаг. Цоодол гуайн “Харамчийнхны дууль” байна. Догдлоод хамар шархиран алддаг юм. Харин энэ түүвэр си ди дээр хамаг гоё гоё шүлгүүд оржээ. Тэрэн дундаас нэг шүлгийг та нартаа хүргэе. Энэ шүлгийг сонсохоор хүмүүн, орчлон ертөнцийн төгслөг хэлбэр нүдэнд харагдаа л явчлаг юм.  Мөр бүрийг нь бодоод төсөөлөөд үзээрэй…үнэнхүү гайхамшигтай хэлсийн байна гэж боддог миний хувьд. Энгийн нэг үгнүүд хэрнээ яаж ийм яруу тансаг хэлхэж хүний зүрхэнд хүргэж чаддаг юм бүү мэд. Ийм санаа, ийм утга уянга тэр хүний сэтгэдл хэрхэн яаж ургадгийн бол гэхээс бас л соньхон. За олон юм нуршилгүй сийрүүлье.

                Миний ууж баралгүй орхисон цор ганц амтат дарс бол бүсгүй хүн…. Данзангийн Нямсүрэн.

      АМИТАБА

Яаж би Амитаба шиг хөлөөн цэцгэн өлзий завилхав

Яаж би Амитаба шиг чамайгаа бурханы тигд бүтээхэв

Яаж би Амитаба шиг хүйсний нууцыг хуруугаараа томьёлхов

Яаж би Амитаба шиг хүүхний бэлхүүсийг алтан харганаар  үйслэхэв

Яаж би Амитаба шиг газрын гүн дэх үндэсний үзүүр лүү залбирахав

Яаж би Амитаба шиг есөн эрдэнийн чулуугаар  чамайгаа чимэхэв

Яаж би Амитаба шиг уснаас гарсан бүсгүй эрэг дээр суугаагаар бодохов

… ээ амитаба

Яаж би Амитаба шиг шувуу исгэрэх, нохой хуцах мөн чанар нэгийг ойлгохов

Яаж би Амитаба шиг модны навчис унахыг зүүдээн гэж санахав

Яаж би Амитаба шиг морь зогсоогоороо унтахыг далай татралт гэхэв

Яаж би Амитаба шиг эхийн умайд хөврөл явагдахыг далайн түлхэлт гэхэв

Яаж би Амитаба шиг нэгэн сайхан аялгуу нэгэн энэ биеэрээ болхов

Яаж би Амитаба шиг үүдний цоорхойгоор тусах наран лугаа цацрахав

Яаж би Амитаба шиг үүлний сиймхийгээр шагайх саран мэт бултайхав

Яаж би Амитаба шиг нисээд явчихсан шувуу адил анир алдрахав

Яаж би Амитаба шиг өөрийнхөө үсний ойчих чимэг сонсохов

Яаж би Амитаба шиг үүлс бүрхэж мөс хучсан ч сая сая жилд үлдэхэв

Яаж би Амитаба шиг үхэл гэгч амьдаас агуулгатайг мэдэхэв

Яаж би Амитаба шиг дэнгийн гал руу эрвээхэй үйхэд жишимгүй суухав

Яаж би Амитаба шиг дэргэдийн ээж үгүй болоход уйлахгүй байхав

Яаж би Амитаба шиг нэг дуу нэг зөгийг хөнөөдгийг мэдэх

Яаж би Амитаба шиг нэг шүлэг нэг цэцгийг үрдгийг ойлгох

Яаж би Амитаба шиг оргүй хоосон алсад буй ертөнц гэдгийг таних

Яаж би Амитаба шиг орон цаг амьдрал 2 үгүйг мэдэх……

яаж би… яаж би Амитаба….

Зээ! Морьтой бүхэн манлай бол Монждог бүхэн наймаач бол Монцгор бүхэн дарга бол Молигоддог бүхэн түшээ бол оо!

Зээ! Малтай бүхэн мянгат бол Мааньтай бүхэн хамба бол Марзан бүхэн онигооч бол Мантгар бүхэн сүмоч бол оо!

Зээ! Хуруутай бүхэн хулгайч бол Хушуутай бүхэн худалч бол Хумсалдаг бүхэн нярав бол Хуудуутай бүхэн сайд бол

За за зурагаа томордоггүй болгочлоо. Томруулаад харсан чинь бас арай л үзэл сурталгүй юм аа.

ps: налуугаар бичсэн нь Баабар ахын тодруулга

ps: тэр налуугаар бичсэн үгс бол миний үг биш ээ. Нэг ийм ном байдийн байна лээ.

Ингээд л ер нь учир шалтгаангүй гунигт автах юм. Учир шалтгаан ч байна л даа. Харин тодорхой шалтаг алга. Хорвоо ертөнц нэг л өнгө, нэг л янзын дуу хоолойтой болчих шиг санагдаад байна. Шувуу ч Харагдахгүй юм. Нээрээ манай хотын шувууд хайцийн бэ. Ойрд хог зуусан ганц хэрээ л харах шив дээ. Хотын маань утаа ч учир тоймоо алдаж эхэллээ. 5 сарын сүүлч хүртэл хүн бүрийн уушиганд хорт хавдарын үр таригдах нь. Энд тэндгүй согтуу хүмүүс л их харагдах юм. Монголд хэтрүүлэн уух явдал Америкийн хэт таргалалтыг хол орхисон. Ажил нь дэндүү багадаж байна даа манайханд…..  Бүгд л ирээдүйдээ итгэх итгэлээ алдсан бололтой. Ирээдүйгээ өөдрөгөөр харж чадахгүй байгаа хүнд яаж ч ажлын эрч хүч, сэтгэл байхав дээ. Харъя гэсэн ч манай улсын байжаагаа царай нь энэ. Дарга нарын байжаагаа царай гэсэн үг л дээ. Орвэллийн тэр зохиол л санаанд ороод байна. Тэгж байгаад олж товчлон тавьнаа блог дээрээ. Заза хэдэн үг цээжлий. Одоо надад энэ л чухал.

-Сайн байна уу

-Сайн

- Оношлоно гэж байдаг уу.

- Байна

-Аан за (жинхэнээсээ яваад орлоо). Сүүлийн хэдэн жил шүд мүдээ яасныг нь ч мэдэхгүй яваад байсан… юу болж байна нэг харуулчдиймуу. Хорхойтой шүд нэлээн байгаа байх шүү 

- За ийшээ суучих.

Суунгаа эгч хүүг ажиглалаа. Эмч гэхэд арай сонин халаадтай, сонин ч царайтай хүн юм. Тэгснээ хаа хамаагүй ширээн дээр байсан нэг халбага шиг аваа л шууд ам ангайлгаад хэл мэл дараа л эхэллээ. Дээд эрүүний шүдийг харснаа “за энд нэг хорхойтой шүд…. энд нэг,…..доор нь ……… нэг” гээ л үзээд байна. Тэрийг ч яахав би өөрөө мянга түм харсан, мэдэхийн цаагуур мэднэ л дээ.

-Эгчээ энэ шүд доогуураа сийгээд байхийн, яасийн бол. Эмчлэгдэх бол уу?

- Аа энэ үү, за байжий

Гэсгээд үзлэг нь дуусчив бололтой шууд л “үзлэгийн 300 төгрөг” гэж авдийн.

-Хэдэн шүд хорхойтой байна

- 3 шүд.

- Тэр сийгээд байсан шүд яахуу

-Аа тэр болох байх оо. Дараа ирээд нэгмөсөн сайхан үзүүлэхгүй юу

-Уг нь надаа хорхойтой 3-аар тогтку л шүд байх ёстой доо. Бусад нь гайгүйн бол уу.

- Гайгүй ээ гайгүй гэж хайнгадуухан дуугараад илт бүхнийг дуусгаж мөнгөө нэхсэн харцаар хараад зогсчлоо.

- Ямар эмчилгээ хийх бол

-Аа тэгээ л заавал авна гэхгүй л дээ. Ломбодно.

Ёооё мэдээж ш дээ. Мөнгий нь өгчөөд дэмий л толгойгоо сэгсрэн исгэрээд гараад явлаа. Гарангуутаа бодсон чинь харин тэр хүн эмч нь биш байна гэсэн бодол төрдийн. Цэвэрлэгч ажаа л 300 төгрөг хийчих шиг болсийшүү. Шалаа угаачаад бээлийгээ тайлаад зогсч байсан шиг санагдаа явчлаа. Хэний ч нүдэнд хүний хорхойтой шүд харагдна шүү дээ. Харин эгээ бол бүрэн ч харж чадаагүй хихи. Ам мамаа ангайгаа л ямар нь мэдэгдкү халбага амандаа хийлгээ л, нурууны үс босоо л явцан.

-Өнгөрсөн наадмаар Сумьяабазар аваргыг түрүүлэхэд үзэгчид түрхрээд нэлээд бас…..юм болсон танд тэгэхэд ямар сэтгэгдэл төрж байсан бэ?

-(Секунд хэртэй зантаганаснаа) Тийн тийн тэгсэн. Тэхэд би ерөөсөө уурлаагүй. Харин ч инээгээд цолны комсийхонтой цолы нь өгчүүл яасын бэ гэж ярьсан. ……..тэгээд дараа нь би зарлигаа уншсан…ингээд инээгээд…   Үнэхээр ард түмний хайртай бөх юм даа гэж бодсон. Бухимдах юм бол ерөөсөө болоогүй,  зарлигаа уншаад ард түмэндээ  гараараа даллаад (дүрслэн үзүүлж энтэр хэ)  инээгээд ……….

Хаха Шар агааг уурлаагүй инээж байна гэж маниус нэг амьсгаа авч шивнэлдсэн юмнууд л байх ёстой юм байна л даа. Гэрт нь л тэр Цоомоо эгч тэгдэг байх.Сувагаа сольсон чинь ОРТ дээр Орвэллийн зохиолоор хийсэн “гахайнууд сангийн аж ахуйн захиргааны эрхийг авж буй” тухай  (мэдэх хүмүүс нь тэр зохиолын тухай мэдэх л байх)хүүхэлдэйн кино гаржаахаар үзлээшд.  Яг таардаг наасан хаха. Тэр агаа алах агаааа гэж. Ленин багшийн тухай шог яриа санаанд ордог байхгүй юу. Гарчиг нь “Ульянов ямархуу энэрэнгүй хүн байсан тухай”. Нэгэн орой Ульянов Ленин тосгоны захад (жирийн ард түмэндээ ойрхон) майхныхаа аман дээр суугаад хурц тонгорогоор сахлаа хусч байна гэнэ. Тосгоны хүүхдүүд түүнийг сонирхон тойроод зогсож байна. Харин Ленин тэднийг хялам хялам харсаар сахлаа хусч дуусчаад тонгорогоо “zugeer l dald hiisen yum daa”. Тиймээ тэр хүүхдэд ийм л хайртай хүн. Харин манайд бол одоо зүгээр далд хийчиж ч чадахгүй далжигнадаг улсууд бий шд. Тэр Хүрэлсүх мүх, Батаа хэн хэн ч билээ. Казармд цэрэг дэглэж байгаад ирсэн, эсвэл насаараа найз нартаа шоовдорлуулж өссийн байхаа даа хөөрхийс. Нэлээн хадуурлаа шүү агаа. Гэснээс зарим эрчүүд уурга авч явдаг болциймшиг байлэшүү. Харсан хүн ч байна. (хэхэ эзэн  нь соорий) Давсаг нь поодох гээд явахаараа нөгөө юмаа уургаар татаж гаргадиймуу даа  янз нь. Загасны уурга бол гэцүү л дээ. Тэр чинь дэгээтэй ….Ёооё бодсон чинь.. хэ. Өө тийн Resident evil шд. Киноныхоо нэрийг хамгийн сүүлд нь санадаг наасан “инээгээд”….

Бээжингийн ганцхан зураг

Давгаа, Даваа хоёр:

Арьяабалын сүмд хулгайгаар авсан зураг:

Анзаарагдахаа больсон жанжны хөшөө:

Миний дуртай хөшөө:

Театрын музейд бас л хулгайгаар авсан хэхэ:

Энэ 2 бүүр жижкэн машинууд байна лээ.

Энэ ч бас их жижкэн.

 Энэ харин нэлээд том, ниссан терранорхуу овортой.

Дээр нь дараад томруулаад хараарай хүмүүсээ.

Энэ миний насан баярын боов.

 Насан баярын боовондоо гатгаж гүслээ шивнэдэг лаагаа мартчаад баахан мод гатгацан. Хамгийн том нь 10 насыг, дараагийнх нь 5 насыг, юм зоогдуулж иддэг нарийхан моднууд нь нэг насыг илэрхийлж байгаа ухаантай, лаатай хүний хажууд бол ч ичмээр дамшиг доо. Тэгээд асахгүй байж магад гээд салфеткаар орооцон, тэгсэн чинь баахан жижкэн жижкэн араб хүмүүс шиг хаха. Асаажагаа юмы нь харку юу, даанч яг гал нь харагдахгүй байна. Цогшуулжагаад үлээж асаасан гэж бодовоо, уг нь галтай л мод байсиймдаа. Тэр асааж байгаа хүн нь би, аая лаг хэхэ.

За энэ боргоцой ч яахав, давсагаа суллаад явж байхдаа хөөрхөн харагдахаар нь авцийн. Зургий нв авсан гэжагаан шүү хэхэ.

Харин манай шорлог хамгийн гоё нь байсоон, тэр бордуу өнгөтэй нь үхрийх, шарлаад байгаа нь гахайнх, гэхдээ бид үхэр ч алаагүй, гахай ч алаагүй. Өнгө нь харин сонин хиймэл харагдаад байх чинь.

Энэ мод аймар сүр харагдаж байсан уг нь. 

Хөдөөх эрс хаачиж явсийн бол бөө мэдээ.

За за нэг иймэрхүү. Бусад зургий нь миний эхнэр (хэний эхнэр болохы нь тодотгоод байна уу хэхэ) устгацан.      

Нөгөө бүсгүй нэг залуутай хэдэн таваг бариад ирж байна. За одоо л нэг… гэтэл маргаан дэгдлээ. Бидний хэнийх нь ч захиагүй нэг хоол ацраад тавих гээд унадаг байшд. Эцэст нь тэрийгээ авч яваад харин ашгүй овоо хурдан солиод ирэв. За тэгсэн чинь манай орчуулагчийн захисан үхрийн давтсан мах байдгүй эээ, таг. Нэгэнт цуг идэцгээе гэчээд ганц хүн үлдээгээд идэлтэй нь биш ахиад л хүлээлээ дээ. Хүмүүс бүгд л эвгүй царай гаргацан, юун хоол манатай. Босч очиж, зохион байгуулагчтай нь уулзаж муудалцах шахан байж бараг 15 минутын дараа түүний хоолыг ацруулав. Одоо болсон чинь ширээн дээр нэг хоёр дугаар хоол, юу юу ч байнав дээ, бөөн л юм болчлоо. За тэгээд идэж эхлэх гэсэн чинь манай нэг гарын захисан будаа байдаггүй гэнээ. Ёооё яах вэ…… Манай хүн ч за тэр будаа яахав гэв… гэлгүй ч яахвэ дээ. . Аз болж нэр нь солонгос зочид буудал. Тэрийг хэлж л аргацаалаа. Нэдэр дээрээ дотор нь ажиллаж байгаа манайхны л байжаагаа царай л даа. Бараг тэрийг нь ч мэдэж байсан биз.

             Зиа тэгээд бид ч яахав “хүйтэн” хоолоо хусж эхэллээ. Харин нөгөө 2 япон чинь апетит алга болчлоо гээд ам хүрэх төдий болсноо,  пиав ууж байна.  Санаа зоволтгүй ээ гээд инээхийн. Хөөрхөн шоглож чадаж байгаам шүү. Монгол хүн тэхгүй дээ.  Бидний ичсэн, уур хүрсэн гэж. Зохион байгуулагчий нь дуудаж уулзлаа. Амихандаа япончуудын хажууд гайхсандаа уулзаад, бас тэр хүнийх нь уучлалт гуйгаад ямар нэг шалтаг хэлэхийг нь орчуулаад хэлий л гэж бодсийн. Тэгсэн харин ярихын биш ээ, юу болсон гэж санана. Танайх нээрээ бас дэндүү байна шүү гэсэн чинь харин “юүгсүүгийн, захиалга ихтэй байшд, тэнтлийн заалаар дүүрэн хүн, онгоц хүртэл агаар муу гээд тэр байтугай нисдэггүй биз дээ….”  Еэ бүү үзэгд эээ. Энэ чинь юу болоод байнаа. Цаг хугацааг буцааж болдог ч болоосой. Өөр газар орохгүй юу. Тэрний тэр ааш, хэлж байгаа зүйрлэл энтэр..хэддүгээр анги төгссийн бэ. 

-За тэгвэл шүдний чигчлүүр аваад ирэхгүй юу                                                                                                                                 -Шүдний чигчлүүрийг хамгийн сүүлд нь өгдиймаа. 

Хэлэх ч үг олдоогүй юм даа нээрээ. Өчнөөн удаж удаж, тэгээд дараа нь юу нь хэнийх нь мэдэгдэхгүй, нэг хоёр нь ч ялгарахгүй баахан юм овоолчоод шүдний чигчлүүрээ хэзээ өгөхийг мөн сайн мэдэж байсан шүү. Тэгээд яахав гэр мэр гэж байдийм болохоор гарлаа даа. Зөрж орох хүмүүсийг хараад хэлий гэсэн ч юу ч гэлтэй билээ. Үүдэнд нэг хачин царайтай солонгос баагий баярлаа баярлаа… хазгай мурий хэлэн бөхөлзөх юм. Тэрэнд нь хэлсэн Өөөө гээ л худлаа үрчийгээ л. Заа тэгсгээд энэ явдал дууссон доо.  Харанхуйд хашаан доторх гэрлийн тусгалд аварга моднууд сүглийлднэ.  Хм………шинээр моджуулж болох л байсан шд. Хайран сайхан моднууд ойдоо ургаж байсан бол аштай юу. Муусайн солонгосчууд…… хэхэ бас өөрсдийгөө өмөөрөөд байгаан. Авахаас шүдний чигчлүүрийн тухай сайн мэддэг газар цаг хагас буу халций шүү.