-Аяа…. оюутан насны гэгээхэн дурсамжууд минь. Хуушуур, хатуу багшийн зэмлэнгүй харц, шартаад ирсэн ангийн анд, намрын халуун өдрүүд, хаврын урь, халаас хоосон ч гал дөлөөр дүүрэн сэтгэл, обоорт… Аяа тэртээх өдрүүд…

-Торны шувууд тэнгэрт дүүлэн нисж байна гэж зүүдлэн кайф авна. Акуурамны загаснууд номхон далайд сэлж зүүдлэн баясна. Нарсанд суугч хүмүүн нарны амьдралд алхаж байна гэж, цэргийн хүү сэтгэлт бүсгүйтэйгээ уулзаж байна зүүдлэн жаргаж байхад өвөл цагийн Улаанбаатарчууд цэнгэг агаар зүүдэлж ч чадахгүй юм гээч. Цонх нэвтэлсэн утаа хамар цоргиод дагтан гал түймэр зүүдлээд салкуу….

-Шалан дээгүүр аалз гүйнэ. Залуу үсрэн очиж дэвссэн боловч оносонгүй. Аалз дэндэгнэтэл гүйгээд нуугдчихав. Залуу эргэн тойрноо ичингүйрэн харснаа “иста нам цочоолоо доо энэ муу аалзыг…” гэж бодон цаашаа явлаа.

-Дэлхийн үлгэрийн чононуудын чуулга уулзалт болж байна. Америк чононууд зодуулцан, энд тэндээ лээнт хэрээслээд наацан хөх няц юмнууд байна. Орос чононууд гэдэс нь онгорхой, зарим нь сүүлээ мөсөнд таслаад үлдээцэн ч байх шиг. Тэгсэн монголоос чоно ирсэнгүй гэнээ. Учрыг магдлавал бүгдээрээ арьсгүй учир шалдан харагдахаасаа ичээд ил гарч өгөөгүй юм санж. Уг чуулганаас монголчуудад үлгэрийнхээ төгсгөлд чонынхоо арьсыг хуулахаа болихыг санал болгосон и-мэйл явуулхаар тогтжээ.

-Нэг жоом ширээн дээгүүр гүйнгүүт хор аваад цацаа хаялаа. Салгалаад гүйгээд алга болсын. Аа нэг буланд очоо л үхээ л дээ гэсэн чинь харин үхээгүйгээр үл барам дараа нь баахан охин их жоом дагуулцан явжээдэг байгаа. Бүр сүргээрээ шүү. Золиг, андуураад үнэртэй усаа цаццан байж л дээ. Ийм явдал тохиолдуул нээрээ яанаа тээ. Гү яавал гэж дээ шууд жинхэнэ хор аваа л цацчина л даа.

        Анхны өдөр бага зэрэг хоцорч очоод суудалгүйдэж хамгийн ард цөлөгдсөн билээ. Миний хамт нэг залуу, бүсгүй 2 бас цөлөгдцөн байлаа. Урд баахан л нуруунууд.  Багш хичээлээ заагаад л, завсраар нь оюутнууд үзэж байгаа хичээл юмаа ярилцан, биенээсээ бага сага юм асууцгаана. Тэр л ёсоор анхны өдөр бид 3 нэгэн өгүүлбэрийн учрыг олчих санаатай түг таг хийлдэн, ямар хэлээр хоорондоо нэвтрэлцэж чадахаа асуулцвал тэр 2 орос төрөлх хэлтэй, аа би бас жижхэн оростой болж таарч тэрүүхэндээ сүрприйз шахуу юм болон бяцxан хөжилдсөн (Би яахуу багад ижийн хамаатнуудтай ярьдаг байсан явын ядмаг оростой л хүн, за бараг оросгүй хүн гэх нь зөв дөө). Тэд нэг нь украинаас ирсэн “орос” бол нөгөө нь киргиз охин гэвч, орос үндэстэн эсвэл 80 хувийн оросжсон цустай киргиз. Киргиз хэлээ ч мэдэхгүй. 21-хэн настай байж үнэн моодгүй хувцасладаг . Яг л 95 оноос ирсийм шиг. За би ч өөрөө моодны хүн дээ мөн, зүгээр хүн өөлөх онгодоо дуудсын.Тэгээд л хэдэн Tүүрк, Aрааб, хуучин Югославынхан байгаа байх. Сайн мэдэлцэж амжаагүй л байгаа. Бас хичээл орсны 2 дахь өдөр би нэг банаан цүнхнээсээ гаргаад идэж байтал хамгийн урд ширээнээс нэг падан хар эмэгтэй эргээд хардын байна. үү үү аа аа гээд банаанаа бариад цээжээ нүдэж шоолох бодол орж ирээгүй боловч, над руу том хараад байсан.. 

         Тэрний дараагийн нэг өдөр бидэнд өөр өөрийн орны алдартай нэг хүний тухай ярих даалгавар ирлээ. Мань Киргиз охин бодож бодож, Чингиз Айтматов гэж нүдээ эргэлдүүлснээ, киргизийн алдартай зохиолч, одоо үхцэн байгаа…. гэж хэлээ л цаашаа мэдэхгүй гэж мөрөө хөвчсан. Би ч С.Зоригийн тухай ярьдаг юм билүү гэсэн шүү юм бодоод сууж байтал урд нэг нөхөр учиргүй Чингис хаан гээ л ярьж гардын. Яриа байдлы нь харвал бас ч монгол хүн биш гэж баттай хэлхээргүй нэг залуу. Гэхдээ биш л дээ, түрүүн намайг утсаар яриад, ”3а болио, за яадийм бээ,  4-хөн лааз зүгээрээ” ( joke) гээд байхад л тэр ажиггүй суугаад байсын.

        Чингисчин гард хамаг сонирхол оволзоод нэг сиймхийгээр хажууд нь суугаад авлаа даа. За сайнуу гэтэл мань эр намайг харсанаа чи монголуу гэж авчээн. Тиймаа, та өөрөө хаанаас ирвээ гэсэн чинь Афганистанаас гэв.
         Эээ хээ хэ, битүүхэн хүсч явсан Хазаар хүнийгээ тэгж хардын байжээ гэсэн бодол толгойд харвасан. Цовоо сэргэлэн, инээсэн залуу байна. Цаанаа бас нэг эрэлхэг байрын шинжтэй гэхдээ. Нүд хөмсөг нь намайг бодвол бага зэрэг уулын тал руу гаа. Манайд ч ийм нүд хөмсөгтэй улсууд мянга байдаг даа. Харин над шиг л хамартай. Үс сахал багатай, хөрслөг арьстай, шавилхандуу хэрнээ байргашуу, байжаагаа нь манай нэг сум бригадын төвийн нэлээн хөдөлгөөнтэй сэргэлэн, атмаан залуугийн төрх яг.
         Намайг монгол гэсэн чинь, -чи бас Чингис хааны удам биз дээ? гэж авсан. Мэдэхгүй ээ гэж гэчээд судалгаандаа оров. Аз болоход нэлээн яриа эр юм. “….. Пэштүнүүд (Пуштуныг тэр ингэж хэлээд байсан) биднийг Чингис хааны удам гэдгээр нь ад үздэг. Бид ч тэгж дээрэлхүүлээд байдаггүй хариуг нь бол сайн өгдөг.., ер нь бол бид баллаж байгаа доо, зөндөө дайн болдог…тэр 2 Буддагийн барималыг бидэнтэй адилхан царайтай гээд Пэштүнүүд буудцан юм, гэхдээ Япончууд засч өгсөн, бараг хуучинтайгаа адилхан болсон….” гэхчлэн нэлээн халлаа тэр. Төрөлх хэлий нь Даар гэдэг юм байна. Гэхдээ тэр нь бараг Пээрс л юм билээ л дээ. Пээрс бичигтэй. Англиар бас яринаа болоогүй. Тэгж тэгж тэсэлгүй асуучихлаа.
-Чи буудаж үзсэн үү?
-Үзэлгүй яахав дээ, мэдээж гэж тэр цайлган царай гаргацан инээнгээ хариулдын.
-Пуштунууд руу юу?
-Тийм гэж тэр хэлээд  араас нь жаахан аажуухнаар “…3 удаа…” гэж серьёзны царайгаар бувтнасан.
Тэр мэдээж 3-хан удаа буудаагүй байх. Харин 3 Пуштун л гуссанаа хэлж байгаа байх гэж бодон түүнийг би харах нь, яг л уншсан номынхоо амьд баатартай уулзаад зогсож байгаа сурагч Ганбат шиг л байсан болуу даа. Тэгээд “ер нь 3-хан Пуштун ч гусаагүй байх, яг тархидсанаа л хэлж байгаа байх..” гээ л цаашаа хөврөх гээд байсан бодлоо амжиж тасалсан даа би дараа нь.
        Тэр залуу 23 настай. Ихээхэн комплекстэй нь илт. Бараг “Пэштүнүүд биднийг дээрэлхэж чадахгүй ээ, бид үзүүлээд өгнө” гэж хүнтэй мэндэлдэг байх гэмээр. Эсвэл намайг Монгол хүн гэхээр тэгж байгаа юм болов уу, мах цус нэг болохоор, арчаагүй муугаар бодох вий гэж бодоод. Энд мэдээж хаа нэгтээ Пэштүнтэйгээ таараад байлдаад эхлэхгүй нь мэдээж.  Ер нь иймэрхүү яриад эхэлбэл чи музэйн амьд үзмэр болж харагдаж магадгүй. Гэхдээ тэр чинь Хазаар дайчин шүү дээ.
        Өөрийнх нь яриагаар бол түүнд 2-3 төрлийн буу байдаг (байсан) бололтой. Дүрслэн ярихаас нь үзвэл нэг нь миномёторхуу, нөгөө нь калашников болж таарсан. Бас нэг гар буутай ч гэнэ. Рэмбо юм уу даа. Эсвэл гэр бүлийнх нь зэвсэг байх аав маав, ах махтайгаа хэрэглэдэг. За тэр үнэн ч бай, давстай ч бай ямар ч байсан тэр Хазаар хүн. Жинхэнэ байлдаанаас, жинхэнэ дарийн утаанаас, жинхэнэ өшөө авалт, хагацалын дэргэдээс ирсэн л хүн.
        Бууныхаа тухай ярьж байхад нь би, калашниковуу? гэж асуусанд нүд нь сэргэн инээд алдаж, тийн калашников, чи мэддиймүү, чамд байгаа юу гэж авсан. Байхгүй ээ л гэсэн.
        Би калашниковоор яах вэ дээ. Зөвхөн тоглоомон буугаар л багадаа тоглож байсан, одоо ч бас хүүхдүүд тоглодог. Хүүхдүүд манай оронд хаа сайгүй, хүссэн газартаа тоглож байна. Тэднийг хэн ч буудахгүй, дарийн утаа манайд байхгүй. Том эрчүүд нь зөвхөн цаасан дээр л онгоц буудаж тоглодог. Эсвэл шинэ жилээр шампаанск буудуулдаг. Би амар амгалангийн орноос ирсэн хөөн… гэж түүнд хэлмээр байсан ч  арай муухаймдаа гэж бодоод зүгээр, за бака ирэх нэгдэхэд уулзяаа л гээд салсан даа.
       Дараагийн удаагаас тэрний хэл ба Монгол хэлний хооронд адил төстэй үгнүүд юу байна жоохон мөрднөө. Урьд нь Түүрк Монгол хэлний төстэй үгнүүдийг сонссоноо хамтад нь бичихийн байна шүү санаж байгаад.

Цуврал. Түрүүч нь энд байгаа.                   

                  Хэлний бэлтгэлээ гэж. Ёстой л таван хэлийн амьтад хөлхдөг газар даа эртний Хархорум шиг. Коридорт гарч байгаа чимээгий нь сонсохоор найрал хөгжмийн багийнхан тус тусдаа бэлтгэлээ хийж байгаам ч юм шиг.

                   Нэг нутгийн нэгнээ танихгүй 2 хүн германаар танилцаж, ярилцах гэж зовчно. (Харин би одоохондоо монгол хүнтэй тэгж танилцаагүй л явна). Тухайлбал би хэдэн долоо хоногийн өмнө сургуульдаа бүртгүүлхээр очоод урьд нь аман шалгалтад цуг орсон нипаал охинтой таарч хамтдаа оочирлох болдым байна. Хэлнийхээ яльгүй мэдлэгээр бага сага хууч хөөрөн тэдний орон гималайн бэлд байдаг тухай сонсож (мэднэ л дээ, тэр байтугай хаант засгаасаа татгалзаад жил болж байгааг нь ч мэднэ ), харин манай оронд тэмээ, чоно, баавгай энтэр байдаг, матар байдгүй гэж түүнд таниулаал зогсож байлаа. Гэтэл нодлингийн  манай ангид байсан нипаал залуу гаднаас орж ирүүтээ нүдээ бэлчээн намайг олж харан шан пан гэж байгаад оочирт орчих санаатай хүрээд ирдийм байна. Зиааг… 2 нипааал, гэж бодсон ч гэсэн хэн хэнд нь хэлсэнгүй ээ. Намайг тэр эмэгтэйтэй бас ярьж байсныг мэдсэн мань залуу ч бас түүнтэй эг маг хийж эхэллээ. Сургуулийн тухай, бүртгэлийн тухай, герман хэл яасан хэцүү болох тухай, гадаа сайхан нартай байгаа тухай ярьж алджээнэ. Гү яаху тэгээ л дараа нь мэдэлцээ л инээгээ л шулганаад эхэлсэн дээ. Тэрний дараа шинэ ангийн хүүхэд болох хуучин Югославаас ирсэн залуугийн хамт номын дэлгүүр оров. Баахан л тэнэлээ. Ислваар л хайгаад байх юм.
-Чи яг ямар ислваар хайж байгаан?
-Герман-Хорват
-Байнуу тэгээд?
-Харин алгаа, Герман-Серб ч болно л доо
-Адилхан юм уу?
-Бараг 80-90% адилхан
-Чиний төрөлх хэл чинь аль нь юм?
-Аль нь биш, миний төрөлх хэл Босни.

Эд ер нь хөгжилтэй. Одоо л учры нь олж байгаа. 6 бутарцан улс шүү дээ (5 ч билүү, гү 7 ч билүү.) Дажгүй залуусоо. Хүүхнүүд нь харин цаанаа нэг тэвчээртэй, ажилд сайн байдаг. Хүнд юм өргөлөө ч эр хүнээс туслалцаа харах битий хэл туслая гэсэн ч татгалзах нь их. Дайн үзээд удаагүй ард түмний онцлог юм болуу гэж дотроо бодсон.

Нэгнээ хядалцаж байсан үндэстний 2 залуу үй зайгүй найзууд. Хаяратэн, Томи 2. Гал тогоонд бид 3 зунжингаа цуг ажиллаж билээ. Нэг нь Сербийн ортодокс шашинтан, нөгөө нь Албанийн лал. Лалын шашинт aлбаничуудыг хоморголон устгаж байсан Сербийн Радован Каражич баригдлаа гэсэн мэдээ саяхны нэг сонин дээр бүх үүх түүх, үйлдсэн хэрэг, зураг хөрөгтэйгээ гарахад, жирийн үедээ сонин шагайгаад суучдаг байсан мань 2 залуу тэр өдрийн сонинг хэн нь ч харахгүй тойроо л яваад байж билээ.

                   Би одоо 3-р шатандаа ороод явжаагаа. 2-ий нь алгасцын. Гү яахуу 2-тоо явдаг жил “ар гэрийн гачигдал” гараад нэг ч суугаагүүм л даа. Суусан бол 3-аа алгасах байсныгаа яаг мэджээн. Манай ангид энэ удаа хар алга. Хэдэн Түүрк, Юго-чууд, Егийптүүд гэсэн маньтайгаа таарсан хэд л байна. Бас ирэх улсууд зөндөө байгаа л юм билээ. Над шиг “алгасч” байгаам байлгүй. Анхны өдөр 18, 9-тэй болуу гэмээр нэг түрк залуутай цуг суув. Бидний урд дэлхийн газрын зураг байлаа. Тэгсэн тэр маань барьж байсан харандаагаараа дорнод евоп, одоогийн түрк мүрк хавийн газар томовтор эллипс маягийн дүрс зурж, манай түүркүүд ийм их газартай байсан гэж сайрхдаг юм байна. Оттоман-Түрэгийн эзэнт улсуу хэ. Хөөх ясан мундаг юм бэ! гэнгээ харандааг нь авч байгаад тэрнийх нь гадуур нэлээн том дугуйлаад хаялаа.
-Энэ чинь юу юм?
-Аа манай Монгол ийм их газартай байсиймаа
-Аий?
-Тиймээ тийм, тэр ахаасаа асуу гээд арай ахмад настай түүрк рүү нь заасан.

                  Сайхан шүү дээ ер нь. Түмэн янзын амьтантай таарахад түмэн янзын асуулттай тулгарна. Танай хүүхнүүд гоё уу гэхээс эхлээд танай дотоодын нийт бүтээгдэхүүн …? гэж хадуурах амьтас ч зөндөө. Харин танай орны дундаж цалин хэд вэ, танай орны улс төрийн байдал ямар вэ, чиний байгаа газар янаглал амраглалын дөл хэр зэрэг хурц вэ (:D)? гэх мэт асуултууд бол даа ялангуяа сонин уншдаг, дээд сургууль төгссөн байрын нөхдөөс их гардаг. Хөлсөө арчаа л аяга угаангаа чухал юм ярина шүү дээ. Хаа очиж яг үнэнгээр нь хэлсэн ч манай улс чинь гайгүйм байлээ. Цалингийн хэмжээ энэ тэр нь. Ихэнх орон чинь аймар юм байх чүү лээ. Болоогүй, дээр нь бүр дайн дажинтай. Одоо ярихдаа нэмээд манай газар дор их алт байгаа, одоо авах гэж байгаа, манай улс баяжна даа гэж хэлмээр санагддаг болсон. Харин хүүхдэд хэдэн евро өгдөг вэ гэсэн чинь өөрийн мэдэлгүй гацаж, мэдкүүм байна гэж хариулсан шүү. 1 евро 50 цэнт гэлтэй ч биш. Макдональдсийн хамгийн хямдхан, хамгийн жижкэн 1 ширхэг чийкэнбүүргэрийн үнэ юм чинь.

Ахиад хэдэн онигоо оролдсон. Инээдгүй юмнууд болсон байхo. Онигоог ч мань мэт нь зохиогоод байдгүй байхаа ер нь.

Өвгөн эмгэн 2 өнхрүүш хийжээ.
-Өвгөөн өнхрүүшээ цонхон дээр тавиад хөргөчиx үү?
-Тэгээ хөө, 2 хуваагаад тавьчаарай гэж өвгөн заналтай хэллээ

****

Өнхрүүш хэрэв хүн байсан бол шууд сансрын нисэгч болох байсан. Өнкрөөлээнэ, өнкрөөлээнэ. Толгой нь эргэх байтугай дотор нь ч муухай оргидгүй…

****

УИХ-н гишүүн Арвинаас ярилцлага авч байна
-За манай дараагийн асуулт, та ер нь бухимдлаа яаж тайлдаг вэ?
-Хөөх би ер нь тэр тухай боджаагаагүй юм байна шүү. Өөрөө ууртай байх дуртай болохоор….

****

Дарангуйлагч нийгмийн удирдагч ба ард иргэдийн харьцаа нь унтагч хүн ба сэрүүлэгтэй цаг 2-н харьцаатай нэн төстэй. Дугарлаа-дарлаа.

****

Цинций ринцин цинннн…. 20-р зуун Фокс кино копмани үзүүлж бааийнннн!
-Тэр тэнгэрт юу нисээд байна вээ?
-Онгоц уу?
-Шувуу юу?
-Өө биш, тэр чинь Сүүпэрмэн байна шүү дээ!
 Цинций ринцин цинннн…. 21-р зууны Монголд хавар болж байнннн!
-Энэ тэнгэрээр дүүрэн юу нисээд байна вэ?
-Онгоц уу, шувуу юу? Аль исүү Сүүпэрмэн үү?
-Өө биш эднүүс чинь хийсч яваа хогнууд байна!
-Аа п…! Нүүрэнд шар торны тасархай ирээд наалдчлаа!

****

Чоно эмээг нь залгичаад улаан малгайт охиныг хүлээн сайхан бодолдоо умбаж шүлсээ залгин хэвтнэ. Хаалга тогшив.
-Ороо ор охин минь гэж чоно эмээгийн хоолойгоор догдлон дугарлаа. Хаалга онгойж эхлээд охины хөөрхөн царай цухуйж, харин ардаас нь буугаа бэлэн барьсан 2 анчин ороод ирэх нь тэр.
-Эмээ, нууц үгээ хэл дээ!

****

-Та чинь энэ түр зогсохыг хориглосон тэмдэг харахгүй байна уу? Торгоно доо!
-Ах нь бүр зогсоноо санаа зоволтгүй

****

Экс ерөнхийлөгч Энхбаяр, сэтгүүлч Ганчимэг 2 ярьж байна:
-Одоо ингээд бүх юм нь томдчихсон. Гутал нь томдцон, малгай нь томдцон, дээл нь, хөөрөг нь … бүх юм нь томдчихсон.
-Таны бүх юм сайхан таарсан харагддаг сан тиймээ, яг л сайхан манай орны хаан шиг….
-Тийн харин. Надад ер нь дээл зохьдог. Тийм сайхан хүнээ манайхан сонгодгүй тэнэг. Тэхдээ яахуу сонгуулийн үеэр бор шувуунуудаа томдуулаад, тэрэндээ даруулаад өөрөө унцан явдал бий л дээ.  (Энд шог зураач САЦО ахын “бор шувуу нь томдчиж” зургийн тухай ярьсий шүү . Гоё сэтгэсэн байсан)

Монгол хөвгүүд охид их спортоор дэлхийн дэвжээг хотолзуулах болов. Болов ч юу байхав. Угийн дэлхийд данстай юм. Гэхдээ сүүлийн үед нэг л бахтай сайхан байх чинь…
            Монголын баг тамирчид тэмцээнд явлаа л гэдэг, ирлээ л гэдэг байлаа. Баяр хөөр юучгүй, дасгалжуулагчийн ганц нэг яриа л сонин дээр гарна. … болсонгүй дээ… гэхдээ шагналт 5-р байр, 7-р байр гэдэг бол том амжилт юм шүү гэж өөрсдийгөө тайтгаруулаад л. Одоо тэгэхгүй нээ хэдүүлээ. Дэвжээнд гарсан хүүхдүүдийнхээ захыг мушгиж, алт уу мөнгө үү л хэлэлцэх цаг ирж.
           Бөхөөр явсан манайхан дэлхийн дэвжээнд хоккэй тоглодог болж. Гадны бөхчүүдээр дэвжээ арчихыг хэлжаагаан хэхэ.
Хэдэн зуун япон хүмсийн шилмэл эрсээс манай хэдийг хазайлгах хоншоортой нь битий хэл дөхүү байгаа нь нэгээхэн ч алга. Түүнчлэн Монгол улс дахин дэлхийд баттай данслагдан гарч ирсэн үеийн (1960-70, 80 он) бөхийн амжилт нэгэн хэсэг тасраад одоо эргэн гарч ирсэн. Түвшинбаяр, Цагаанбаатар,… ах нарынхаа буухиаг залгаж яваа энэхэн үеийн эрэлхэг хөвгүүд.
           Тэгээ л буудлагаар явахаар хэд ч буудсан оносон цэгтээ л яг онох гээд байхын. Тэгээ л Гүндэгмаа маань мөнгө аваа даа аягүй бол, буудсан нүхээрээ буудчаад байх чинь оноогүй байна энэ тэр гээд.
            Гэтэл сая боксоор явсан хэд маань хүн амьтныг нүдэж нүдэж иржээшд. Нөгөө гарьд магнай дээр Дондгоо гатан: Ах дүүгээр нь дээрэлхээд байх даа яахав дээ, би энэ наадмыг үзкүэ! гэсэн гэгчээр 2 хөршөө дараалж нүдээ явуулчдийм байна манай Сэрээ чинь. Та 2 болио, одоо болсоон гэжж… хэлэх цаг ойртжаагаам биш байгаа хэ.
            Тэгээ байжээсэн чинь 17-той хүү дэлхийн томчуудаар мишок хийгээд мөнгий нь булаагаад авчлаа даа. Сумын наадамд л аруун хэдтэй хүүхэд тараагаад байна гэдэг сэн. Дэлхийн дэвжээ сумын наадам шиг болжээ манайханд.  Тэр Арройо нь даанч нас, хашир хоёроор хальт илүүрхчлээ дээ. Ирэх жилүүдэд бол баркуу болсон нь тодорхооое. Тэгж яриул наадах чинь өсөх эр, сунах эсгий.. мэдээ!
             Манай Мөнх-эрдэнэ. Түүний өсөлдөгч Кубын тэр нөхөр эвгүй ээ. Хэний ч хүү тэрний өмнө чигчий хурууны нь чилээг гаргадгүйм байлээ. Харин манай Мөнх-эрдэнэ ач тач үзэв. Тиймээ тэр монгол бахархал, монгол хүү. Нэг хэсэг тэр л монголын боксыг дэлхийд гаргаж явсан. Мидаалын өнгө хувирнаа Мөнхөө, болоогүй шүү!

             Түүнчлэн олон улс оронд оюуныхаа чадал чансаагаар уралдаж, дэлхийд данстай том компаниудын удирдлагад багтаж ч яваа сэргэлэн монгол хүүхдүүд олон бий. Биеийн ч бяртай, оюуны ч бяртай хүүхдүүдээрээ монгол түмэн минь бахархан жаргаж байна даа.

             13-р зуунд, улс мандан бадрахын эхэн үест унага босоогоороо төрж эхэлсэн тухай нэгэн хийсвэрлэл уншиж байсан юм. Магад тэгж ч байсан биз. Монголчууд билигдлийг эрхэмлэдэг ард түмэн. Билигдлээрээ ч болдог ард түмэн. Газарзүйн байршил зэрэгтэй холбон монголчуудыг гариг эрхсийн онцгой нөлөөллийн хэлбэлзэлд оршдог байж магадгүй тухай Гумилев гуай бичдэг байсан. Мэдкүү. Гэхдээ лав даг тэртээх зуунд эгэл бусыг л бүтээцийм даг. Харин тэр тусгай ген мений тухай төөрөгдлийг хаяхкуумуу. Дэлхийн бүх хүн адилхан, харамсалтай нь хэхэ. Харин аз, хийморь лундаа, билиг дохио гэж байдаг юм шүү. Монгол түмний туг хиур мандаж байх шиг. Айсуй хөгжлийн шинж буй заа. Гэхээр бас нэг Чингис хаан хайгаад унана даа. Хайгаад юу байхав, би юм биш байгаа гэсэн хүмүүс гараад ирэх бий дээ. Бишээ ээг. Шандаст хөвүүд, охидынхоо ялалт болгоныхоо тоолонд Монгол улс даяар минь халуун дулаан энерги оргилж, оргилох тоолонгоор нь дараа дараагийн ялалтууд буухиалж, буухиалах бүрийд улсын минь туг хийсч, хийсэх тоолонгоор нь өвгөдийн минь мандан бадрал эргэн ирж байгаа бизээ.
            Монголчууд бид төрөлхийн бусдаас шилдэг, онцгой авьяас чадвартай ард түмэн… арай бишээ. Бид харь гаригаас ирээгүй. Харин бусадтай өрсөлдөж чадах, бусдаас дутахгүй битий хэл илүүрхэж ч чадах авьяас чадвартай ард түмэн гэдгээ тун чиг золбоотой харуулж байна даа. 

            Монгол орон минь дээдлэн дэвжиж, өнө мөнхөд орших болтугай, хурай!

          Энчээ юм бичкүү муухай удсан байшүү. Хичээл эхэллээ тээ. Багадаа хичээлийн шинэ жил гэчхээр шинэ жил санаанд ороод, ёолк моолк нүдэнд харагдаад хадуураа явчдаг байсий шд. Тэгж боджаахдаа гаднаасаа ямар харагддаг байсийм бол би. Тэгсэн чинь одоо юүү вээ, хичээлийн шинэ жил гэсэн чинь ерөөсөө ёолк бодкуу байна гсн. За маазраа явцы шүү зүгээр дурсамж интэр л ярий. Орос форм чинь ханцуйн дээрээ анги сургуулиа бичдэг хулдаастай байдийн тээ, панаалтай. Манай багш захны цагаан даавуу галстук 2-г бүүр сүүлд болтол зүүлгэсий шд. Бүх улс даяар больчоод байхад ганцxан манай анги тийм хэхэ. Арай хэтрүүлдэг багш байжээ тэр. Тэр нөгөө номын тавиур гээд нэг төмөр юм байдаг байсан тээ. Саарал.      

    3-р ангид байхдаа урлагийн үзлэгээр зарааны дүрд тоглоод тэр номын тавиураар хийсэн хавханд оржээж билээ. Тэгээд анчинд буудуулаад. Тэрнээс өмнө жил 2-р ангид байхдаа цаатан бүжиг хийнэ гэж ижээр нэг цагаан дээл оюулсан байсныгаа өмсөж бариа л, нэг цагаан дээлтэй зараа л явжээлаа даа ах нь. Ахаар бас нэг зарааны баг интэр хийлгэцэн. Гэснээс тэр цаатан бүжгийг цуг бүжиглэж байсан Гульнара гэдэг казак охин хаа яваа болоо. Надаас эгч л дээ, тэхдээ хөөрхөн охин байсийн. Мартцан явжийшд Гульнараг. Тэр цаатан бүжгийн дуу нь: идэр туюу ташаа раагаш ингүй шамаас гөөрөөрий рөөрий гэдэг үгтэй. Юүгжаагаагий нь гадарлах хүн байвал хэлээд өгөөрэй. Тэр үед хичээлд орно гэж ганц харандаа, ганц бал мал л авдаг байсан байх, аа исүүл нодлингийн юмаа л хэрэглэдэг байсан биз ер нь. Таг мартжээ. Дараа нь монгол сургуульд ороод үзгээр бичнэ гэж заваарч өгдөг байж билээ. Хамаг юм чирнээл болоод. 3-р ангидаа түмэн бодисын хичээлд дуртай болоод, тэрнээс хойш 6-р ангидаа газар зүйд бас дуртай болоод, тэгээ л өөр ямар ч хичээлд дуртай байгаагүй ээ. Ахлах ангид ороод харин тоо физикт жоохон дуртай болсон байхаа. Жоохон шүү. Тэхдээ ТИС-д матиар конкүүрсдээд унацы шд эхлээд. Тэгээ нэг жил гуанзанд хуушуур хайрч, ундааны цехэд ундаа бөгөлж энтэр. Заза аруун жилийн дурсамж гэсэн чинь ингээ л болчлоо. Ууг нь жоохон юм ярий гэсэн чинь яах ийхийн зуургүй конкуурс ороод ирэхээр чинь одоо ямар эргэж буцалтай биш. Дуусгахаас.

ps: Гэснээс хараа, тэр сэтгэгдэл нэмэнгүүт оркуу байгаагий чинь би тэж тохируулаагүй шд ууг нь. Тэр битий хэл бичсэн болгон нь, бичсэн битий хэл бичxийн сан гэж бодонгуут нь оржаахаар тохируулцан байгаа. Тэхэд тэгээд хүмүүсийн сэтэгдэл орохгүй гацчаад байгааг ердөө ч ойлгохгүй байна. Эдийн засгийн хямрал энэ 2-г л би ойлгохгүй байна ойрд. Нэгэндээ аятайхан хэлээд туслаад өх хүн байна уу?

Блогдоод хөөрхөн уджийноо. Олон ч найзуудтай боллоо. Хүн амьдралдаа  гуруун юм заавал хийх ёстой гэсээн. Юу юу гуруу билээ дээ. Нэг нь л лав ном бичих. Нөгөө 2 -ий нь санадгүй ээ. Төмс хураалтанд явах, түймэр унтраах, мод тарих, машин авах, эхнэр авах, хүүтэй болох, охиноо хадамд өгөх, байшин барих, гүүр барих, машины дугуй хурдан сольж сурах, хутга ирлэх, сайхан цуйван хийж сурах…. за эднүүсийн 2 нь шүү. За энд орсий муу даа гүү юүү. Би заримаас нь хийгээд, заримы нь хийх гээ л, заримы нь хийж чадкуу биздээ гээ л явжийн даа.

Бумаа ахын ном гаржаахыг сайн санажийн. Чикагогийн Бум-Эрдэнэ … гээ л уншxад сайхан санагдаж билээ. Дараа нь Болжморын, дараа нь тэгээ л цөөнгүй хүмүүсийн номнууд гарч л вайсан, орж л вайсан. Явж явж сүүлдээ өөрөө номтой болдог байшд. Гү би чинь номтой боллоо шүү дээ, номтой хүн шүү дээ би. Банжигийн Гамптай цуг нэг номны 2 талд таг наалдаа. Номны истийл гэвүүл одоо.. юүгмээрчийн. Ар тал нь олдкуу, толгойгоо өөд уруу харуулсан байрлалтай (69).

Тэгээд Гамп битрийн бусад бичлэгүүд энд байгаа. Мэргэжлээ сольж  багш болоод 8 сар 7 хоножийн. Гү яахвээ болжилээн, гү яахвээ, ер нь, зүгээр, амьдрал сайхан л байна.

Одоо юу юу хийх дутуу байна гэвүүл, охиноо хадамд өх, гүүр барих, байшин барих, мод тарих эднүүс дутуум байна. Харин цуйванг л баркуу байх даа. За тэр гүүр чигсн дээ. Барьжаахад бариад өх хүн олдкуу бол доошоо нураад барьж чадахгүй л дээ.
Ном гаргаж өгсөн Непко компанийхандаа баярлаад барашгүй нь. Цааш цаашдынх нь ажил хөдөлмөрт зузаан амжилт хүсий. Ном маань интер номын дэлгүүр, боржин (?) номын дэлгүүр энтрээр зарагдаж байгаа. Зарагдаа л байгаа. За ингээд өөртөө болон, миний номны ард гавсрагдан орсон Гампад номтой болсонд нь баяр хүргэеээ!

Наадам

Манай Монгол улсад
Мариалаг бөхчүүд барилддаг
Махтай хуушуур иддэг
Маш олон морь уралддаг
Машинууд нь дагаж давхидаг
Мэлээн холоос сум харвадаг
Мэрзээвтэр савтай айраг уудаг
Нэгэн гоё баяр байдаг
Нэрий нь наадам гэдэг

Наадмын бичлэг хийх гэж орж ирээд ийм 9 мөр шүлэг л зохиолоо доо. За ахиа дөрүү таван мөр юм хэлээтий:
Бөх
Гачин сайхан наадмын маань
Галтай цогтой бөхийн барилдаанд
Гарьд Ганбаатар түрүүлээсэй.

Өө гуруун мөр болчлоо. Түгүүл ахиад одоо яг 4 мөр:
Морь
Хол газраас давхиад ирсэн
Хонгор зүсмий морь хэнийх вэ
Хажууд нь салахгүй довтолгох
Хар жийпний эзнийхээ

Хэхэ за сүүлчийн дөрүүн мөрт.
Сур
Татаж татаж тавьдаг
Талын баатруудын зэвсэгийг
Таалж харвах ерөнхийлөгчөө
Тагдгар гэж битий голоорой.

За болоо. Шүршүүрт орчоо ажилдаа явий.

Хэвтэх дургүй хүн чинь орж ирээ л орон дээрээ гулдайдаг юм байна.  Гэхдээ яг унтаж болохгүй, бас ухас гээд босчиж чадахгүй, дэмий таазаа ширтэн баахан хэвтлээ. Тэгж байтал гэнэт шагайгаа үгүйлж, хайж олохоор шийдэн лазагнан өндийв. Хэдэн өдөр санасан боловч хайх завдалгүй л яваад байсийн.

Олдоггүй дээ. Хаана хийснээ санах гэж хичээхдээ яагаад ч юм дүйнгэтээд, тэрнээсээ болж тэсгэлгүй адгаад байлаа. Эсийн бодлууд толгойд орж гарж улам самуурулна.

Баруун европын энэ нэлхийсэн уйтгарт амьдралд дасцан байхым. Хийморь сүлдээ дээдэлж явдаг тал нутгийн салхи шиг хүү миний мөрөн дээр захын бүсгүй л гараа тавин аальгүүтэх болж, өмсөж явсан малгайгаа ч өөрөө энд тэнд тавилан салантах болж. Чухам хамаг сор нь унаж ноолууртайгаа даахирсан талын  догшин чоно, сүг болчоод гэрийн ноходтой нийлэн үүргэлж яваам шиг санагдлаа.

…. Тэгэхэд хамаг өвс ногоо, тэр битий өвөөгийн нүүр ч цусан улаанаар тунарч, уушиг зүрх амаар гарам оволзон байсаан. Саяхан л намайг тасчин хороох гэж байсан тэр чонын зунгаг шүлсийг элгэндээ арчин өндийгээд, хөрст газрыг бат гишгэж зогсож байгаагаа мэдрэхтэйгээ болохуйд хөлийн дороос их гал цоролзон харваж шил халуу татуулан толгойн оройгоор тэнгэр өөд гараад явчих шиг болсым. Энэ бүхнийг тэвчээртэй харж зогссон өвөө маань мөнгөн иштэй хутгаа тас атгасан чигтээ аажуухан дөхөж ирээд над руу ч харалгүйгээр чоно руу тонгойн цээж рүү хатгаж, халуун цусанд нь эрхийгээ дүрэн духанд минь арчаад дараа нь урууланд нялгадчихаж билээ. Өвөө нь айгаад хөдөлж ч чадахгүй байсан гэж дараа нь хэлдэг сэн. Харин он жил өнгөрөх тусам зээ хүүгийхээ шийрийг үзэх гэсэн зоригт өвөөгөө ойлгосоон.  Хэрэв хүүгийн зүрх мохож гэмээнэ тэр чонын соёо миний багалзуурт шигдэж амжихгүй л  өвөөгийн чинжаалны үзүүрт өлгөгдөх байсан биз.  Дараа нь өвөө маань миний 2 мөрнөөс сэгсрэн хөтөлж мөнөөх чонын дэргэд аваачаад баруун хойт хөлий нь шажигнатал нугалан шагайг нь мулталж “хүү минь чи энийг зүүж яв” гээд надад атгуулжээ. Өвөө маань тэрнээс хойш жирийн нэгхөөрцөглөсөн зөнөг өвгөн болж, удаа ч гүй нүд аньсан даа.

Өвөөгөөс хойш хотод ирж гудамжаар сэлгүүцэн, уруу татах найз ч олонтой боллоо. Хүнтэй бараг дугардгүй ч шударга бусыг үл тэвчих миний араншин, дургүй хүрвэл хүчний харьцааг ч үл тооцон тэмцэлдэж, ялж гардаг чанар минь харин хотын хэдэн залуусын дунд овоо нэр хүнд авчирч, нэг мэдэхэд аль ямар атмаан, овгор, бүлэг, арми гэгдсэн залуус надтай уулзах гэж, уух гэж хичээх болсон байлаа. Тэглээ гээд амьдрал үзсэн хэрсүү хүүхдүүдийн муу санаанд үрэгдэх шахаад л, ний нуугүй хэлэхэд ашиглагдаад л явж байж. Цагдаа цэргийн хаалга ч бишгүй татсан, хаа очиж манай дүүргийн цагдаагийн дарга намайг үзэн ядахаасаа илүү төрсөн дүү шигээ хайрлах болсон юм. Тэгээгүй бол нэгээхэн шалтгаар л аавынд сууж, аавынд нэгэнт орж гэмээнэ насаараа тэрүүгээр явах байсан гэж бодогддог юм.

Сайн муу ихийг үзэж, алдаж онож байх тэр амьдрал дунд харин яагаад ч юм бүсгүйчүүд надад онцгой сайн байдаг байлаа. Хүн шиг сайхан яриа хөөрөө ч гүй надад үгүй гэсэн хүүхэн таарч байсныг санахгүй л байна. Бурханы авралаар айл гэр л үймүүлээгүй дэг. Тиймээ, өвөөгийн бөөрөнд хярж явсан надад бүхэл бүтэн ертөнц нээгдэж байсан цаг.

Тэр жилүүдэд өвөөгөөс хойш надтай хамгийн ойр байх болсон бага охин нь арга буюу намайг гадагшаа гар гэж явуулсан юм. Тэгэхгүй бол эрдэж бардаж яваад юунд ч орж мэдэхээр байсан хэрэг. Угаас хүн л өдөхгүй л бол олигтойхон ярьж хөөрч ч чаддаггүй надад харийн нутаг эхэндээ хэцүү л байлаа. Удаа ч гүй энд олон жил болсон нутгийн ахтай санаандгүй таарч анхныхаа ажлыг олон хоолтойгоо залгасан.

Харин одоо бараг нутгийн хүн шахуу болжээ. Нэг л дөжирчихөж. Монголыг бодвол хуультай, хурдтай, хорон, тэгсэн хэрнээ өөрийгөө л хичээгээд явбал дорхноо өөдлөн дэвждэг энэ газар ирээд тэнгэрийн дор монгол хүү болж төрснөө мартах шахсан байхым. Эргээд санагалзах аав ээж ч, төрсөн ах дүү ч үгүй, найз нөхөд гэх ч юмгүй би эх орноосоо төдий холдох нь ч хэр юм биз. Тиймдээ ч өөрйин амийг сахигч мэт санагдах болсон тэр чонын шагайг биенээсээ салгалгүй 10 жил зүүснийхээ дараа олохоо байх цаг ирдэг л юм байна.

За маргааш л хайж ольё доо гэж бодоод оройн сэрүүнд жоол алхахаар шийдэн гарлаа. Гараад яахав дээ, хэдэн тамхи татаж, аятайхан газар тааралдуул орж ганц нэг пиав тонгойлгон, охин хайж явна уу гэсэн олон янзын эмэгтэй хүний хоолойг сонсохоороо нэг болж суусаар гэртээ ирж унтана л биз. Харин маргааш өглөө намайг юу хүлээж байгаа бол гэж өөрийн эрхгүй бодогдов. Бүх л юм журмаараа явдаг, өдөр болгон нь ижилхэн байдаг энэ газар надаас өөр ингэж бодож байгаа хүн бий бол уу….

Амараа ахыг дуурайж хэдэн онигоо зохиох гэж оролдов хэхэ. Наддаа л онигоошүү юм болсон байхоо доо.

Onigoo

1.  -Монголчууд яагаад ном бичгийн дурсгал ийм муутай юм бэ?

-Лам нар ном хаялцаа л энэ шд. Хэчнээнийг хаяа бол.

-Гү тэгээд юу ч үлдээгүүмүү?

-Үлдсэний нь Цогттайж кинон дээр шатаагаа хаясы шд.

2. -Миний өндрөөс айдаг гэж яаваа, сандал дээр гарч чийдэнгээ сольж чадкуу юм

-Тэр гайгүй, би зогсоогоороо газар харж чадкууу мөлхөж явжий шд.

-Та 2 ч гайгүй байнаа, би бүр план зураг харж чадкуу дотор муухай оргиод байна гээ л бодчих.

3.  -Орчуулагч гуай та энэ гол дүрийн баатрыг яагаад ингэж тэс хөндлөн дүрсэлчдэг байна?

-Өө тэр гавтсан дээрх чинь гол баатрын зураг биш байсиймуу?

4.   Монголын блогчид, сайн дурын бичээчдийн идэвхтэй хөдөлмөрлөх цагийн хуваарь:

Да-Ба 08.00 -13.00 14.00 -18.00 Бя-Ня амарна.

5.   Бөгс бол хүний ардаас харагдах нүүр царай мөн.

6.  Соёлт нийгмийн бүх хүмүүс хөлд орсон цагаасаа эхлэд хүний хөдөлмөрийг уландаа гишгэдэг. Хүмүүсээ хөл нүцгэн явцгаая!

7.  -Үзмэрчид кино үздэггүй

- Яагаад

- Юу болж яаж төгсөхий нь үзмэрдээ л мэдчинэ.

8.  Үзмэрч дээр хүмүүс оочирлож байна.

-Чи юу үзүүлэх нүү?

-аа шинэ ажид оркоо л… чи юу үзүүлэхжаагаан?

- Бүксү нөхрөөсөө салах болуу гүүолуу асуухксы. (Бүксү- солонгос сериалын эмэгтэй баатар)

9. ТМС-н захирал хурал хийжийн: Манай эрэгтэй багш нарын дунд сүүлийн эмэгтэй сурагчдыг татаж чангаасан явдал мэр сэр дуулдах боллоо. Та нар хичээлээ л заа айн, тэднүүсийн тэр сайхан өгзөг… юу.. тэр бидэнд ямар хамаа байнаа!

Нутаг санагдаа л явчлаа. Яг нутаг уу юуув. Ямартай ч нутгийн тэндээс л дуудаад байна. Өтөг ханхийсэн зуны дунд сарын хот айл сайхаан. Тэнд өсөөгүй ч, сэтгэл зүрхний гүн дэх нэгээхэн совин тийшээ дууддаг.  Дарвисан залуус морин дэл дээгүүр дуу аялан дарцаглаад л. Айл айлаар нохой шуугиулан бууж, ханхайж суугаад шимийн юм халаалгаж уух санаатай. Өвгөд хоймроо сууж тамхи нэрнэ. Зовхи нь даагдахаа больсон утаат нүдээрээ тулганыхаа захыг харан суух нь хар багаасаа өгсөж уруудан нисэж явсан нутгийн гол, гомдож гомдоож явсан нугынхаа ахан дүүс, өнөө маргааш гэрлэх болсон отгон хүүгийн хуримын базаал, хотод суугаа дунд охиноос ирсэн чимээ…. орчлон хорвоогийн бүхий л учир явдлыг тольдон суугаа юу гэлтэй. Аа улс төрийн байдлыг цэгнэн байхаасч буцахгүй. Эмгэний янших нь их ч жоорныхоо юмыг халаагаад шар тос хаяад эвийлэн байж магнайг нь шудраад өх нь нэгэн насны нар хэвийсэн амьдралын таашаал чухам. Оройн сааль дуусaж нар улбартан жаргахын алдад энд тэнд авгай нар гангар гунгар хөөрөлдөн, эрчүүд адуу манахдаа юу бэлдхээ бодно. Дурласан залуус бүсгүйгээ мөрөөдөж, аль түрүүний сааман дээр л хам хум унага татаж өгчөөд мордоод давхицан. Тэгжээтэл харуй бүрий болж адуунд хонох эрс ганц нэг сав айраг бүсэндээ гавчуулж ороогоод гарна.  Харуй бүрий буух энэ цагт хөрслөг бор хүүхдүүдийн эрдүү дуун хадсаар байхын сацуу хотоос ирсэн нарийхан цагаан хүү шумуулын идэш болдог сон. Айраг гүзээлсэн хүүхдүүд унтахын өмнө давсаг суллах ажилтай. Гэрээс гаруут ногооны чийг, агаарын цэнгэг, хотны бууц хамар сэтлэм сэнхийх нь юутай жаргал. Долоон бурхан од нүүрэн дээр буусан мэт, хар таваган дээр элсэн саахар асгацым шиг энүүхэнд анивчих тоо томшгүй одод. Хотны тэндээс үхэр малын амьсгаа сонсогдож, том сарны саруулхан туяанд өвсний толгой цагааран сэрвийж харагдах нь юутай гайхамшиг. Цайран харагдах шөнийн тэнгэр, тэнгэртэй залгалдах нутгийн хар уулс, гэнэт гар долоох хоточ халтар. Жихүүцэн байж гэртээ гүйн орно, салхи нэвт үлээсэн зуны гэрт хавжиганан хэвтжээтэл маргааш өглөөний айраг шуугин исгэрч сэрээдэг дээ. Сэрээд харахад алин хэзээний өглөөний саам өнгөрцөн, ахын эхнэр өчигдөр оройныхтойгоо нийлүүлээд өрөм тавьцан байдаг сан. “За бос доо залуу минь, үд хүргэх нүү. Өрөм идхүү, чи ч айраг л уучна биз дээээ? Эгчдээ өнөөдөр ус сайн авч өгөөрэй, тогоо тавина. Цаад ах чинь нөгөө хэдийгээ туугаад аймаг орж уралдуулхын байх. Сэтгэл нь сайхан юм даа, хөөөрхий..” Юутай их хайр, юутай их ээнэгшил вэ. Ай сайхан жаргал…
Заза уянгалж барав.

За сонгуультай холбоотой гэсэн ганц уриалга байсныгаа авчлаа. Сурталчилгаа энтэр гээд яах чум билээ…. иий!

Гэнэт цэлсxийтэл гэрэл асахад аалз хоргодох газар хайн гүйв.
Хамаг орчин нэлдээ нүд сохлом цагаан болчдог энэ ёрын мэдрэмжийг тэр үзэн яддаг. Толгой нь ангалзан хатгуулж, хамаг бие нь зад үсрэх гэж байгаа мэт санагдна. Бүх хөлийнхөө алхаа сунах хэмжээгээр тэнхээ мэдэн гүйж чийгтэй харанхуй завсар дайралвал доогуур нь шурган орж сая санаагаа амраана. Оруутаа эргэж харан хэвтээд, ахин түнэр харанхуй ноёлохыг хүлээх бөлгөө. Гэрэл унтармагц тоормосны гэрэл шиг ёлтойх 2 улаан нүд тодров. Тэрээр тайван гэгч нь гарч ирж ихэмсгээр агаар үнэрлэнэ. Ясан 2 эрүү нь аажуу боловч тасралтгүй хөдөлнө. Хийжээсэн ажлаа үргэлжлүүлэхээр явлаа. Түрүүнийхээ дууссан газраас эхлэн тороо татаж эхлэв. Хол газар тааралдвал үсэрнэ, хүркүү бол нулимчна. Хааяа тооцоо алдан өөрөө доош унах авч амнаас нь гарсан шүлс тасрах нь үгүй тул дорхноо л авираад гараад ирнэ. Төрж мэдээ орсон цагаасаа л хийж сурсан ажил нь энэ. Одоо пэлцийсэн том эх аалз болжээ. Амьдрах орчноо 8 хөл шигээ мэднэ. Асар их туршлага хуримтлуулсан хатан эх. Өдөр цаг өнгөрөх тусам харин улам ховдог болж байгаагааа өөрөө даанч мэдкүү. Ховдог болохын хэрээр татах тор нь улам томорсоор. Тор нь томрохын хэрээр бөмбөлөг гэдэс  нь улам цүндийсээр.
Торонд нь орсон хорхой шавьжнуудыг  хортой хатгуураараа ганцxан дүрж муужруулаад цaвуулaаг шүлсээрээ дорхон нь ороогоод авчна. Тэгээд л үр хүүхдүүдээ дуудна. Тал талаас, торны мухраас, нялх багаасаа таргалсан зулзган аалзнууд зугуухан гарч ирэн алхаагаа хурдасгасаар эхийн барьсан олзон дээр ирмэгц хомхойрон дайрч хөөрхий шавьжнаас хоосон хальс  л үлдэнэ. Эх аалз тэр хальсийг тун ч удалгүй торноосоо салган хаях ажээ. Ийнхүү амьдарсаар тун ч удалгүй эх аалзны хэт томорсон гэдэс хагарч хамаг байдгаа цувуулж үхэв. Зулзганууд нь жишим ч хийлгүй ижийнхээн үлдэгдлийг хуваагаад, бүр булаацалдаад идчихлээ.
Удаах өдрөөс нь зулзганууд өөрсдөө ан гөрөө хийж эхлэв. Сураагүй зарим нь энд тэнд хатаж хорчийн үрэгдэж ч байна. Сэргэлэн зарим нь эхийн адилаар амьтны амь амжилттай тасалж өөрийн амь амьдралаа авч явна.

Нэгэн өдөр торонд нь том ногоон өтний ялаа ирж наалдав. Санаанд ч гүй байтал тор нь нэлээд жинтэй доргихыг мэдэрсэн аалзнууд том олз орсонд тэсгэлгүй баярлан, бархиран гүйлээ. Ховдог залуу зулзаганууд уралдав. Яасан тарган олз вээ. Шүлс асгарна. Ходоод нь өлдөж, хонхолзжээ. Удирдагч ялааг хатгаж хөдөлгөөнгүй болголоо. Нас биенд хүрч байгаа аалзнууд тэрхүү олзоо шүлсээрээ уралдан ороож авах гэж чармайна. Ороож дуусаад хүчирхэг эрүүнүүдээ шигтгэн зөөлөн сайхан шим шүүсий нь нүдээ анин сорж мансууран байх тэр мөчид гэнэт… гэрэл цэлсxийн асч, чих дөжрөм муухай дуу хадан, зэвүүн хар нүх ойртон ирж аалзны гэр бүлийг шүлстэй юутай нь ховх сорон харанхуй хар там руу хийсгэн одлоо… Тэрнээс цаашаагаа агаар ч гүй, ус ч гүй, идэх хоол ч гүй цул шороон дунд үлдэх насаа өнгөрөөх болов. Үлдэх нас…

Ээжээ баанны өрөөгөө соруулаад дуусчлаа гэсэн өсвөр насны хүүгийн дуу дараахан нь гараад энэ түүх дууслаа.

24.05.09

1.  Хүн амьдралынхаа туршид унтах, идхэд тэдэн цаг зарцуулж, тэдэн удаа сэкс хийж… энтэр гэсэн тоо баримтууд байдаг тээ. Хүний бүхий л үйлдэхүүний дунджийг хугацаа, тоогоор илэрхийлж болдын бол хүн хэдэн удаа андгай амлалт өгдөг вэ гэсэн статистик байж болхуу. Хүн чинь хүүхэд ахуй үедээ бол өдөр бүр шахуу л хэн нэг найздаа ямар нэг амлалт өгдөг. За мань чамд улаан буугаараа маргааш яг буудуулнаа за…, чамд би бөглөөнийхөө талыг заавал өгнөө за…. ккк анхны амлалтууд.
Жоохон томроод санаа суунгуутаа хамаа намаагүй амлахаа больж, амалсан ч буурьтай буурьтай юман дээр л ам нээдэг болно. За чи тэрүүнтэй үзчихээ, мань яг орно, хоюулаа пойлдчий гэх мэт. Исүүл за мань мать дээр чинь яг хуулуулнаа, амалжийн… хэхэ.
Бүр томорчуул, найз нь чамайг хэзээ ч араар чинь тавихгүй, чамдаа насан туршдаа үнэнч… гээ л явчна.

Хуучин бол нийгмийн гишүүний анхны тангараг пионерийхоос эхэлдэг байлаа. Би л гэхэд бацаан байхдаа пионерт элсжийн гэж нэг юм унших ёстой болчоод үйлээ үзсэн. Бүгдээрээ л үйлээ үзээ виз. Багш хэдэн өдрийн өмнө тэрий нь цээжил гээд өгчдий. Сурлагаараа дараалнаа бас. Эхний ээлжинд онцчууд, хэдэн өдрийн дараа сайнчууд гэх мэт. Нөгөө тангаргийн үгий нь ердөө ойлгохгүй. Юг яана гээд байгаан бүү мэд. Ямарчээсэн ..би батлан тангараглаж байна гэж дуусдаг санагджээн. Суц нөж ч гардаг билүү бас. Тэгээд улаан цусыг илэрхийлсэн гаалстук зүүж энтэр.

Тэрнээс хойш энээ тэрээ юманд ёстой тангараг өргөж үзсэнгүй ээ. Эмч юмуу цагдаа болсон бол өргөчих л байсан байх. Амлалт бол зөндөө өгжээсөө. Байрныхаа хүүхдэд, ангийнхаа охинд гээ л. Багадаа тоодог ч гүү байж. Юу амласнаа ч таг мартчна. Харин томрох тусам амласан юмаа биелүүлчxий сан гэж боддог болсон.
За тэр яахуу. Хүнийг зүгээр байхад нь  юм хум амлах явдал голцуу хөөцөлдөж яваа ажил нь бүтцэн, аз жаргалаар бялхаж яваа, эсвэл согтуу улсуудын л хийдэг ажил. Тэр баяр хөөр нь сулраад, эсвэл архи нь гараад ирэхийн алдад ихэнх нь амаа барьж, тэгсгээд дуугай өнгөрөөчxийг эрмэлзнэ.
Бас хомхой этгээдийн шахалтад орж арга буюу амлалт өхөд ч хүрэх явдал бий. Энийг ч рээкэт гэдийм шиг байлээ.
Эхнэр нөхөр 2 бие биендээ амлалт өгдөг. Төрийн түшээ ард түмэндээ амлалт өгнө. Цагдаа эмч нар төрдөө, улс эх орондоо андгай тавидаг. Хуримын зочид залуу гэр бүлийн эдийн засгийг дэмжих үүднээс бэлэг өгдөг ёсыг манай хөдөөнийхний зарим нь шар халзан хонь амлангутаа хурганы арьс ч гүй замхруулдын гэнлээ. Амлалт замхрах явдал бол гайхаад байх юм еөөр биш. Амлалт болгон амлагч хүнээс ямар нэг мөнгө төгрөг, биеийн хүчний, нэр төрийн бага ч гэсэн гарз гаргахаас эхлээд өөрийгөө захирах, дуртай юмаа огт хийхгүй байх, нүд нь анилджээсэн ч донхолзон сууж юм хийх гэсэн хэцүү гүрийлтүүд, мөн үүрэг хариуцлага, зориг тэвчээр шаарддаг. Тиймдээ ч хүмүүсийн ихэнх нь амлалтаасаа буцах нууцxан хүсэлтэй. Харин буцкуу байх бас эрмэлзэлтэй. Цэвэр мараалын, нэр төрийн асуудал. Аа бас айдас ч байдаг байх. За айжаагаа юмыг амлалт гэх нь зөв чумуу буруу чумуу. Зөвхөн сайн дурынхыг амлалт гэх гэхээр амлалт болгон сайн дурынх байдаггүй. Үргэлж хоосон амлаж явдаг, өөрөөр хэлүүл хулхин дээр нь цэцэг ургуулагч зуйварган улсууд бас зөндөө бий. Ард нь эдийн засгийн ашиг гарчээвэл тэрий нь луйвар, залилан гээд цагдаа бариад яваад өгнө. Амалснаа дандаа биелүүлэх ч боломж үгүй. Бас зөвхөн хүний мараалаар хэмжигддийн бол хамгийн ариун нандин амлалт болох гэр бүлийн үнэнч байдал ямархуу байдалтай байдаг билээ дээ тээ. Гүү ёо?

Улстөрчийн амлалтыг энд яриад ч яхуу. Ямартай ч ам алдвал барьж болдгүй, эр хүн хэлсэндээ эмээлт морь… энтэр гээд, амалчуул чи хийхээс өөр аргагүй дээ гэсэн шахаа дэлхийн бүх хүнд л тулгардаг байх. Эрчүүдэд бол даа ялангуя нэлээн дарамт үзүүлнэ. Тиймээс ч алив шахаанаас гарах гарц нь эмэгтэйчүүд болох тохиол бий. Гүэ харин энэ авгай дэмий юм хэлчжээ, тийм биш гэчxэд л амлалтаасаа нэр цэвэр буцчиж байгаа нь тэр. Эмэгтэйчүүдэд ч гэм хор үгүй. Харин гүэ мань дэмий за гэчжээ болихоос гэвэл, өө чи эр хүн байж, яасан хөгийн.. энээ тэрээ болоо явчна. Дараагийн удаа чамайг тоох хүмүүс цөөрөөд ирнээ гэсэн үг. Ерөөсөө л тэр жинхэнэ эр хүн гэж хэн нэгнийг хэлжага бол тэр хэлсэндээ хүрдэг эр байнаа л гэж ойлгох. Монголын за андгай буй заа гэдэг билүү. Үнэн шүү энэ. За гэсэн 2-хон үсэг шүү дээ. Бараг авиа шахуу. Ард нь бүхэл бүтэн нэр төр, ажил, хариуцлага, нөхөрлөл, амьдрал явжаахым даа. За тэгээд аль ч талаас нь бодсон хэзээд нээлттэй байх сэдэв юм доо.

2. Хэрэв амлалт ба тангарагаа зөрчсөн хүний, ерөөсөө хуурмаг зүйл хийсэн хүний хамар тэр тоолонгоор нь нэг нэг милмийтр сунадаг байсан бол яах вэ. Жишээ нь манай төрийн сайдууд бур хамраа даахгүй, хамар бариж явагч гэсэн орон тоо гаргаж энтэр. За сайдууд ч гэлтгүй дээ та бид нар бүгдээрээ л хамартаа түүртсэн юмнууд байх байсан биз.
Хүн төрөлхтөн тэр чигээрээ зааны сүрэг шиг байхуу. …зулзага нь хамаргүй төрдөг ба сургуулийн наснаас эхлээд хамарт нь л суналт өгч эхэлдэг… гээ л хүний тухай нэвтэрхий толь дээр байх байсан байха. Тэгээ л диско энтэр дээр хүмүүс хамраа эргүүлж бүжиглэдэг ч юмуу, загварын ертөнц, мэйк ап гээ л бүх л юманд тусгай арчилгаа шаардагдаж, космэтик хагалгаа хийлэгхийн утга учир нь арисаа татуулхаас илүү хамраа тайруулах явдал болоо л. Хүргэн бэрийн үнэлэгдэх чанар нь, “хамар багатай аюулын сайн хүү” гэж хэлэгдээ л. Усанд шумбах энэ тэр бол ямар ч зовлонгүй ай. Сэксийн үед ч гэсэн хамар их чухал үүрэг гүйцэтгэх байх.. Заза болий, яриад байвал уртсаа л байхийн байна, ууг нь сонихролтой л санж.

За ийм нэг уриалга гарсаан. Бүрэн эхээр нь нийтэлжийн. Уншаад дэмжиж байгаа хүмүүс нь копи паст хийгээд блогууд дээрээ тавиад явахыг хүсий. Хэсэгчлэн тавьж өөрөө тайлбарласан ч болох вайх. Гол нь ийм уриалга гарсан гэдгийг өртөөлөн зарлах нь чухал.

Гадаадад суралцаж буй ардчилалыг дэмжигч монгол оюутнуудаас нутагтаа сурч хөдөлмөрлөж буй залуус, нийт Монголчууддаа хандаж гаргасан уриалга.  (өртөөлөх бичиг)

Бид гадаадад суралцагч монгол оюутнууд. Гадны өндөр хөгжилтэй оронд эрдэм боловсролын шимийг хүртэхийн зэрэгцээ НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ ТОГТОЛЦООТОЙ ОРЧИНД ХУВЬ ХҮН ХЭРХЭН АМАР АМГАЛАН, АЗ ЖАРГАЛТАЙ АМЬДАРДГИЙГ дотроос нь мэдэрч байна. Жирийн иргэн эх орондоо ЭРХЭЭ ЯАЖ ЭДЭЛЖ, ҮҮРГЭЭ ЯАЖ БИЕЛҮҮЛДГИЙГ, ШУДАРГА ЁС ГЭЖ ЮУ БОЛОХЫГ, ШУДАРГА ЁСЫГ ЯАЖ ТОГТООДГИЙГ мөн нүдээр үзэж байна. Улс нь хөгжлийн өндөрлөгт хүрч гэмээнэ иргэн хүн эх орондоо сэтгэл хангалуун, бие тэнэгэр амьдардаг ажээ. Энэ бүхний хажууд эх болсон МОНГОЛ ОРОН МИНЬ ДЭНДҮҮ ХӨӨРХИЙЛӨЛТЭЙ САНАГДДАГ нь чин үнэн. Энэ ч байдлаас болж олон арван Монгол хөвгүүд, охид нутгаа орхин гадаадад үүрд үлдэх амьдралыг сонгож байгаа.

Сиймхий ч гэсэн гэр минь, сэгсгэр ч гэсэн ээж минь. Бид монголын газар шороон дээр монгол аавын ерөөлөөр монгол эхийн хэвлээс унасан МОНГОЛ ХҮҮХДҮҮД билээ. Эргээд очих эх орон, дэлхийд данстай тусгаар улс, орхиод гарсан ГАЛ ГОЛОМТ, ижий аав, ахан дүүс минь биднийг хүлээн суугаа. Монголчууд бид дэлхийн аль ч улсын ямар ч аавын хүүтэй ЭН ЗЭРЭГЦЭХ, АРДАА ОРХИХ ч чадавхитай билээ.

Харин яагаад улс гэр маань одоо хэр нь намаг балчигтаа дүнсийнэ вэ? Байшингаа шатаадаг (Байшинг хэн шатаасан тухайд логикийн тун барьцтай тайлбарууд барьцтай хүмүүсээс гарсаар байгаа), иргэдээ бууддаг, идэх хоол, уух усы нь булаадаг төр хэдий болтол орших вэ? Жирийн монгол иргэнд яагаад төрийн үйлчилгээ хаалттай байна вэ, яагаад илүү мөнгөтэй, илүү танилтай нь сайхан амьдарч, дээдсийн зиндааны хутгийг олж тэр хэрээр нохойн амьдралаар амьдрагч монгол хүний тоо улам олширсоор байна вэ? Хуулинд заагдсан та бидний ЭДЛЭХ ЁСТОЙ ЭРХҮҮД хаа нуугдна вэ? Бид яагаад ямар ч хамгаалалтгүй хөсөр орхигдон, өнчин хүүхдүүд шиг амьдарна вэ? Төр нь иргэдээ яагаад малтайгаа ижилхэн үзэж, иргэд нь ТӨРӨӨ ЯАГААД ҮЗЭН ЯДНА вэ?

Энэ бүхний цор ганц хариулт АВИЛГАЛД ИДЭГДСЭН ТӨР юмаа. Үүдний манаачаасаа эхлээд бүх төрийн бүх байгууллагад стандарт болон тогтсон авилгал өгч авалцах, та бидний хүртэх ёстой шударга ёсыг наймаалцах энэ үзэгдэл монгол эх орныг маань багалзуурдан амь тэмцүүлж байна.

Сүүлийн 20 жилд ардчилсан намын төр барих хугацаанд ажиллаж байсан засгийн газрууд тогтвортой ажиллаж чадахгүй огцордог байлаа. Тэр засгийн газрууд aвилгалтай шийдвэртэй тэмцэх явдалыг тунхаг болгон ажилладаг байсан юм. Ажлаа эхэлдэг ч байсан. ХАРИН МАХН, ТҮҮНИЙ ЛИДЕР Н.ЭНХБАЯР НАР УЛАЙРАН ТЭМЦСЭЭР ОГЦРУУЛДАГ БАЙСАН. Улстөрийн ов мэх, уран нарийн арга, гүтгэлэг сэлтийг жирийн иргэд бид даанч мэдрэхгүй өнгөрөх юм даа. Чухам авилгал Монголд хэр амь бөхтэй, авилгалчид хэдий олуулаа юм, аалзны шүлс ямархуу бөх бат юм бэ гэдгийг энэ түүх харуулдаг аа. МАХН-н удирдагчид, сайд, дарга нар идсэн уусныхаа илэрсэн өчүүхэн хэсгүүдээс нь зарлуулан, дуудуулсаар хэрнээ жишим ч гүй сууж байдаг нь, зөвхөн нэг хүнээсээ бүгдээрээ айж, атганд нь багтаж ажилладаг нь ЯЛЗАРЧ ӨТСӨН ТӨРИЙН ШИНЖ биш гэжүү. ЯЛЗАРСАН ТӨРТЭЙ ХЭДЭН АРВАН УЛС ТҮҮХИЙН ТАВЦНААС АРЧИГДАЖ БАЙСААН.

Ардчилcан хүчинд түрлэг нэмэх уухайн түрүүч нь залуус та бид билээ. Эгнэгт орших эрүүл нийгэм, ирээдүйдээ итгэх итгэлийг бид маргаашнаас бид өнөөдөр хайх ёстой. Хилийн чанадад суралцагч олон мянган оюутан залуус бид ХЭДИЙ БИЕЭРЭЭ СОНГУУЛЬ ӨГЧ ЧАДАХГҮЙ Ч ГЭСЭН ЭХ ОРОНДОО БАЙГАА АНДУУД, ОЛОН МЯНГАН ЗАЛУУСДАА ХАНДАН ЭНЭХҮҮ УРИАЛГЫГ ТҮГЭЭЖ БАЙНА.

Америк, Солонгос, Европ, Хятад, Япон, бусад орнуудад суугаа Монголчуудаа, бидний дуу хоолойг өртөөлүүлэн дамжуулагтун! Эх орны минь хөгжлөөс бугуйлдан хойш нь чирж буй мангас, авилгал болоод авилгалч түшмэдийн эсрэг үзэл санаа дуу хоолойгоороо давалгаалагтун!

Эх нутагтаа суугаа эрхэм андуудаа, залуусаа, ах эгч, аав ээж нарыгаа СОНГУУЛЬДАА ИДЭВХТЭЙ ОРОЛЦОХЫГ, авилгалыг боомилж эх орноо хөгжлийн замд дуудах ардчилсан намаас нэр дэвшигч ЦАХИАГИЙН ЭЛБЭГДОРЖИЙН ТӨЛӨӨ САНАЛАА ӨГӨХИЙГ уриалагтун!

Монголд нутагт үеийн үед БААТАРЛАГ ЭХ ОРОНЧИД төрөн гарч агуу хувьслуудыг хийж байсан. Тэрхүү ЗОРИГТ ХӨВГҮҮДИЙН ХОЙЧ ҮЕ одоо ч байгааг бид мэднэ. Харин орчин үеийн МАФИЙН СҮЛЖЭЭ БОЛОН БЭХЖСЭН АВИЛГАЛЧДИЙН БАТ БЭХ ХЭРЭМ амар нурдаггүй ажээ. Энийг нийт Монголчууд, та бидний оролцоогоор нурааж чадна. Энэ бол сонгууль юмаа. БУРХАНЫ АВРАЛААР ӨНӨӨДӨР ТА БИДЭНД СОНГУУЛЬ ӨГӨХ АЗ БАЙНА.

Өөрчлөлт бужигнаан авчирдагаа. Гэлээ гээд язганах өтнөөс айж саваа сэгсэрч цэвэрлэдэггүй монгол хүн үгүй билээ. Эс тэгж гэмээнэ бүх юм өтөнд идэгдэж дуусдаг жамтай.

Бид өнөөдөр Австриас, Италиас, Чехээс, Оросоос, Швейцариас, Солонгосоос энэхүү уриалгыг дэмжин түрж байна.

Эргээд очих эх оронтой, хүлээн суугаа дүүтэй, эгчтэй, ахтай, аавтай, ээжтэй, азай буурлуудтай билээ бид. Бүх элгэн садан, ахан дүүсээрээ бид дэлхийн жишигт хүрсэн өндөр хөгжилтэй орны иргэд болох сайн цагийг хүлээн суугаа билээ.

МОНГОЛ ЭХ ОРНЫГ МИНЬ АГУУ ДЭЭСИЙН БОШГО ИВЭЭЖ, ЗОВСОН ХОЙЧСИЙН ЗАЯА НЬ ТҮШИX БОЛТУГАЙ!!!

Намуухан сонсдох хэн нэгний аз жаргалын тухай уянгалаг дууны хажуугаар хаа нэг сэрээ хутганы шаазан тавагтай харших чимээ, ширээнийхэнтэйгээ хөгжилдөн инээлдэх хүмүүсийн дуу хөвөрчээлаа. Өндөр таазанд нааш товойлгон сийлсэн сонгодог хээ хуар, чийдэнгийн болор бүрхүүл, хана даган байрлах домгийн сүрлэг бурхдын хөшөө, шил толь болсон шал… Гүэ ямархан сэтгэл татам тансаг орчин бэ энэ. Зарим ширээний хөлд цатгалан ноход хэвтэж эзэд нь үнэтэй үдийн хоолоо түүнээс ч үнэтэй дарс, шарзханаар даруулан зооглох аж. Цэвэрхэн цэмцгэр зөөгчид ёсорхуугаар захиалга аван, инээмсэглэн тонголзох нь тун ч чадмаг. Чухам л дээдсийн орчин юм даа. Эдэн дунд миний адил явган зорчигч нэгээхэн ч үгүй. Баян албан хаагчид, жуулчид, үйлдвэр, пүүсийн эзэд тэдний болзоот бүсгүйчүүд голцуу байна. Бас насаараа хураасан мөнгөө барж чадкуу байгаа яхир хөгшчүүл ч суужийн.

Харин аруухан санжийн зузаантай хойд хананы цаана ёстой л дажин болж байлаа. Албан тушаалаар хамгийн том нь болох ахлах тогооч хөлсөө арчин зогсоо завгүй хашгичиж бусад тогооч, бэлдэгч, угаагчдыг бажгадуулна. Уур цан болсон гал тогооны нарийхан зайгаар халууцсан ажилчид уухилан зөрөлдөж уцаараа баржаах шиг. Харин албан тушаалын хамгийн сүүлд байдаг угаагч залуу зогсоо зайгүй бөгтгөнөн ажиллавч тосгуурын хажуудах овоолоостой бохир таваг, сав суулга дундрах шинж даанч үгүй. Түрүүчийн тансаг газраас зайгүй цутгах бохир таваг аяга, халбага сэрээнүүд уул овоо шиг байхад нэрмээс болж, тогооч нар нь том том сав суулга ацран дээр дээрээс нь давхарлаж тавиад шавдуулах нь зэвүүн. Тэд цэвэр сав зориуд бохирдуулж өгөөд байгаам шиг санагдан уур нь хүрч гэмгүй тэр савнуудад ширүүлэн тачигнуулна.

Ирстрааны ар талд бүгдийнх нь хөлс дусалж, бүгдийнх нь цухал хүрч, бүгдийнх нүүр нь минчийжээ. Хүн бүр мэддэг хараалынхаа хамгийн шидгийг энд урсгана. Чилгэр гоолиг зөөгч залуус урсах мэт алхалсаар ар тал руу орж ирмэгц бохир тавган дээр хүмүүсийн идээгүй үлдээсэн махны тал сэлтийг сурамгайхан шүүрэн ам руу гаа хийгээд маш хурдан хомхойрон зажилж хүзүүгээ гүрдийн байж гүлд хийтэл залгиад дороо л хуучин төрхөндөө орон инээмсэглэн одох бөлгөө. Харин тавган дээр бүтэн үлдсэн бяслаг, мах зэрэг үзэгдвэл тогооч нүднийхээ булангаар аль хэдийн харсан байх агаад ёстой  юм болж буй шүүрэн авч дараагийн хүнд таваглан гаргах ажгуу. Түүнчлэн гамбанзан дээр нэгэн үе түүхий мах хөшиглүүтээ залгаад бэлэн олгох зүйл хэрчээд таваглана. Бэлдэгч залуу гутлыхаа улыг цэвэрлэж дуусчаад шууд л том түмпэнд нөгөө гараараа сүүмс зуурах ажээ. Хөлсөө арчих, хуйхаа маажиж нүүрээ илэх, нусаа нийх, хөрөгчнийхөө нүүрийг хувинтай бохир усаар шударсан болох, жорлон орох… Харин үргэлжлүүлээд л цагаахан тавган дээр нөгөөх л гараараа хоолыг хараа булаам байдлаар өрж тавина.

Хүн бүрийн амнаас цусалж дуусдгүй хар үхээрүүд гэсэн утгатай үгс бувтнагдан гадагшлах ба үгүүмаа гэхэд тэрнээс илүүтэйгээр зочдыг үзэн яджаагаа нь илт. Тиймээ артлын хүмүүс уртлынхыгаа тээршаадаг. Гээд ажил олоод хийж байгаадаа олзуурхах сэдэл, санааных нь мухарт сүүмийжаагаа л байх.

Харин нөгөө цусалж ханадаггүй үхээрүүд нь хүзүү, хуруундаа үнэт чулуун шигтгээ, цагаан шар алт сэлтийг гялалзуулж, дөнгөж сая газар унагаад авч тавьсан дунгийн зөөлөн мах зажлингаа хэдэн аруун жил дарсан үнэтэй дарс шимэн инээмсэглэж сууна. Тэд улс төр, нийгмийн талаар, эсвэл ядуу буурай орнуудад өөрийнх нь улсаас үзүүлж байгаа тусламжийн тухай шүүмж өрнүүлж, бүр байчхаад өөрийхөө нохойг ч магтан эрхлүүлэх зэргээр түг түмэн янзын сэдвээр тасралтгүй чалчицгааж, эд баялаг албан тушаалыхаа карьерт сэтгэл хангалуун, чухам л аз жаргалаа амтлан яваа сайхан сэтгэлт буянтай хүний шинжийг харуулцгаах юм. Гээд толгой дотор нь юу эргэлдэж, ямархан дурсамж байдгийг хэн мэдэх билээ. Хэнийг хууран мэхэлж, хэнийг гомдоож, хэний нулимсыг барж, хэний зовлон дээр жаргаж байгааг тааж мэдэх арга нэгээхэн ч үгүй.

Энэ бүхнийг сэтгэл хангалуун харж хамгийн их таашаал авагч хүн бол ирстрааны эзэн ахимаг эр. Бүхнийг ажиглан орлогоо ойролцоор толгойдоо тунгааж үзсэн шигээ сэтгэл хангалуун гэгчээр залхуурсан цатгалан арслан шиг хаа нэг орж гараад л, нөгөө салбарууд руу гаа ухасxийж ирээд л, утсаар тасралтгүй ажил яриад л, нууц амраг бүсгүчүүдтэйгээ болзоо тавиад л.

Хорвоогийн юм бүх явдал хөшигний наана цаана зэрэг оволздог. Тайзан дээр алхах тэнгэрийн сахиус шиг үзэсгэлэнт бүсгүйчүүл хөшигний ард эгээ л гичий чонос мэт уралцдаг гэнлээ. Улс төрчийн, эхийн хайртай андуурам энэрэл, эхийн харцтай андуурам нүдний цаана хэд хэчнээн амьдрал өөд нар харкуу харанхуй балчигтаа шигдэж байгаа бол.

Дараах өглөө нь. Бас л хар үүрээр гарч жиxүүцэн алхав. Хөнжилдөө дугжирчаагаа хүмүүсийг бодохоор уур хүрдэг ч надтай цуг алхаж яваа бусад хүмүүсийг харахаар жоохон тайвширхын. Хүний энэ жөтөөрхүү зан уу.

Ноён Райтэрийн үүдэн дээр ирмэгц өчигдрийн бүсгүйг ахин саналаа. Санах биш бүр гэнэт үгүйлэв. Хачирхалтай нь энэ хүртэл түүнийг огт санаагүй! Харин тэр хялгасыг мартаж чадкуу байсан. Одоо харин түүнийг гэнэт санадаг нь юүүв?

Энэ удаа ноён Райтэрийн гэр бүл намайг ирэхээс өмнө гарч явсан байв. Тэднийд ороход коридоор нь бас л харанхуй хэвээрээ. Тэр хаалга нь хаалттай, нөгөө хүүхэн тэндээ байжаагаа байх нь.

Намайг ороод дөнгөж гутлаа тайлж байтал тэр гараад ирлээ. Нүр дүүрэн сэтгэл татам инээмсэглэж надтай өглөөний мэнд мэдэв. Зүрх догдолчих шиг. Гэхдээ бас зунгаг хүнд агаар намайг өвч бүрхээд авах шиг санагдлаа. Энэ удаа түүнтэй ярихыг гойд хүсэвч нэг л зэнзийрхэх нь сонин. Гэтэл хачин жигтэйгээр түүнд татагдаад байдаг…

Тэгээд тэр өрөөндөө буцаж орсон, би ажлаа хийсэн, гэвч тэр намайг үргэлж хараад байх шиг, эсвэл хэн нэгэн миний хүчийг сороод байх шиг. Гуруун цагийн ажил хийх гэж хамаг тэнхээгээ барав. Сонин юм даа. Арай хийж ажлаа дуусгалаа. Хамгийн сүүлд хогийн сав суллаж ууттай хог бариад гарав. Хаях замдаа яагаад ч юм совин татаж, хогтой уутны амыг нээгээд хартал…… огт задлаагүй тараг, идээгүй хэдэн бүтэн хэрчим хиам, талх хаяцан байсан… Тэр эмэгтэй өглөөнийхөө цайг ингэж уудаг байх нь!

Ээ… тэгээд орцны үүдээр гарангуут сэнгэнэсэн цэвэр агаар, юутай тааламжтай…. Гараад түүний тухай бодож үзлээ. Хориод жилийн өмнөх мэдрэмж сэргэх шиг.

10-тай байсан сан. Эцэг эх хоюул осолд орж нэг л өдөр бүтэн өнчин үлдсийм. Ээжийн аав, нутагтаа хүндтэй буурал намайг бөөрөндөө нааж хүн болгосон. Багаас жижиг биетэй намайг дээлийнхээ энгэрт хийж явдаг байсан сан. Миний үеийн зарим хүүхэд моринд хүнддэж байхад би л тэгж дээлний энгэрт багтаж явах гэж.

Харин тэр үеэс өвөө намайг анд дагуулж явсаан. Нэг ёозгүй үнэр ханхлах хүнд карбийн буугаа эмээлийн хажуунаас унжих гахайн арьсан уутанд дүрж явна. Морь ч гэж морь. Чонын үнэр аваад шээс алдах нь битий хэл хүрхрэх мэт дуу гаргаж газар цавчлан догшрох адгууус. Өвөг эцгийн гүн үрчлээт хүрэн нүүр, тэр морьны өтгөн сагагт бахим хөл, эрээн нүд сэлтээс эхэндээ айдаг байсан минь үнээн.

Эхний ав. Өвөг эцэг чоно лугаа ульж араатнуудыг дуудахдаа эгээ л өөрөө чоно шиг санагдах нь аймаар. Удкуу газар үнэрлэн шогших чононуудын бараа үүрийн өтгөн манан дундуур нэг тодорч нэг бүдгэрч сүүтэгнэж эхэлсэн. Чононуудын цээжнийх нь гүнээс гарах архирах дуу нь яг чихэн дээр сонсдож өөрийн эрхгүй өвөөгийн бөөрөнд хярсан сан. Тэгсэн хэрнээ өвөөгөөсөө бас айгаад. Буун дуу зүрхэн дээр хоёр ойрхон тасxийж, хоёр чонын ганзгалаатай гэртээ ирсэн. Эмээ, хүүхэд айлгалаа гэж өвөөд баахан яншиж, өвөө тоосон ч шинжгүй халаасан шимийн архинд шар тос хаялан оочиж суусан билээ.

Тэг тэгсээр буу барьж сурав. Үеийн хүүхдүүд жирх унагаж чавхныхаа үзүүрийг жирхний цусаар мялааж байхад би газар хэвтээ амьгүй чонын аманд бууныхаа амыг гударч зогссон. 12 настай байж.

Сүүлчийн ав. 16 хүрдэг жилээ аль хэдийн чонотой улаан халз тулаад үзцэн байлаа. Зүүн гарын минь шууг хага яран, ясы нь хугартал хэмлэсэн байсан. Гэхдээ тэрийгээ ч мэдкүү би тэр чонын 2 завьжинд эрхий хуруугаа хийн дагзтай нь цуг атгаж, өөрийн мэдэлгүй сарьсан хоншооры нь тас хазсан…
Аюулын том тэр азарган чонын цусаар өвөө намайг мялааж, тэр дор нь шагайг нь авч надад өгч билээ… Азарган чоныг доороо хийсэн… гэж намаржингаа нутаг усныхандаа намайг ярьсан. Хөөрхий тэгээ л тэр үеэс хойш удалгүй зөнөж эхэлсэн дээ өвөө минь. Намайг харж сэтгэл нь ханаад, барьж явсан ухаанаа сул тавьсных ч юм болуу даа.

Найзуудаа, Барбагш блогийг маань устгажээ. Хэн нэгэн хүн нэвтэрч ороод, хийсэн бүхнийг маань зүгээр л оргүй хоосон болгоод хаяж.  Бас суусархүү хаяг руу маань ороод инбоокс дахь бүх мэйлүүдийг устгасан байна.

Xудалч хүү уралдаан маань одоо байхгүй, хүмүүсийн сэтгэл гаргаж ирүүлсэн бүх бичлэг, дэмжлэг бас цуг устсан. Тэмцээнээ зогсоохоос өөр аргагүй боллоо. Тэмцээн явуулах талбар ч байхгүй боллоо. Хэн ингэснийг бид хайхгүй, сонирхох ч гүй. Гэхдээ яах гэж ингэв ээ? Яасан их завтай, ууртай хүн бэ гэж баахан гайхаж балмагдав.

Одоо аль болох хурдан хугацаанд, өөр талбар дээр бид дахин гарч ирнэ. Сургуулиа сэргээж та нартайгаа ахиад цуг байх болно. Хуучин бичлэгүүдээ олох байхаа. Харин та нарын маань 3000 шахам сэтгэгдлүүд л эргэж олдохгүйгээр алга боллоо. Цуг байсан, дэмжиж байсан та нартаа маш их баярлалаа.

Барбагш сургууль маань удахгүй улам их далайцтайгаар эргэж нээгдэнэ ээ. Удахгүй эргээд уулзахын ерөөл тавья!

Хаая гэхээр үхэр хөөжаагаам шиг, хай гэхээр хай гийтлаар шиг. Хая гэлтэй виш. Монгол хэлээрээ бичиж болкуу ганц үг байнаа энэ. Hi л гэхээс.

Дөрүүн сарын нэгний мэнд шүү хүүхдүүдээ! Аягүү их инээдэг гэсэн. Инээгээрэй инээгээрэй гээ л. Юучлоогүй байхад бас инээгээд яахав. Мэдрэл муутай гэж бодуул яахын. Болсон юм болгонд нь бас инээгээд ч яахуу. Аальгүй алцгар гэж улсууд зэмлэнэ. Зүгээр сайхан төлөв. Сайхан даруухан инээмсэглээд. Байнгын инээмсэглэл нүүрэндээ тодруулаад. Нэг тийм бодь. Юки Амгаа эднүүсээс асуугаад. БАББГ БЮББГ энтэр гээд тэднүүс чинь чикаашд.

За бас ингээд төлөв байдалтай байнга инээмсэглэх хэцүүүү. Нэг мэдсэн чинь өрөөсөн завьжаар шүлс гоожжээвэл яахын. Яаахын бээ тэгээд.

Заза. Баярын мэнд! Сайхан баярлаарай.

Таануусд л гэж хэлэхэд энэ баяр бол пиав миавтай холбоогүү ганц баяр байгаам даа.

Ирклаамаа мартгахжий шд. Энчээ нүсэр уралдаа болжаагаа. Худлаа үнэн, галзуу солиотой, аймшгийн, порно бүх төрлийн бичлэг хүлээж авч шалгаруулна. За порно нь ч юу ин. Нэг тийм хөнгөн ироотг юм байвал болжилээн. Заза жинхэн гарлаа.

Уралдаан зарлагдсаан. Дэлхий нийтээр тэмдэглэдэг инээдэм наргианы өдөр дөрүүн сарын нэгнийг тохиолдуулан энд нэг уралдаан зарлагдав. Гаамптай чихцэлдэн барин суудаг www.barbagsh.blogspot.com дээр. Өөрийн гэсэн дүрэм журамтай, шүүгчдийн бүрэлдэхүүнтэй, шагнал урамшуулалтай тэмцээн шиг л тэмцээн. Шагнал нь харин лаг шүү. Гоё шагнал байгаа. Оюуны чансаа, үгний хурц, уран панаал, солиотой согтуу бичлэгүүдээ илгээгээрэй. Бичлэгүүдийг cyycapxvv@yahoo.com  хаягаар авжаагаа. Дээрх хаяг дан латин үсгүүдэээр бүрдсэн гэдгийг анхаарна уу.
Аа нээрээ шагнал нь хөөрхөөн. Эхний гуруун байранд орсон бичигчийг алдаршуулах. Ярилцлага авна, түүх намтры нь бичнэ, зураг хөргий нь зална. Өөр яалгамаар байна, бүгдийг хийнээ. Бас Гаамп тэнчээ босоо суудаа хүлээн авалт хийнэ. Мэдээж эзнийх хүссэн зааг хязгаараар энэ бүхнийг гүйцээнэ.
За ингээд үзээд алдаарай даа.

Утсаа харсан хэвээр орцны ёлтгор гэрэлд орж ирэв. Утас ч яахуу, аар саар юм харж өөрийгөө зугаацуулж явсан хэрэг. Харин тэгж орчноо анзаараагүйн харгайгаар лийфтнээс гарч ирсэн ноён Райтэртай мөргөлдөх шахлаа. Туйлын бардам зантай харагддаг хэрнээ онцын их түгшүүр тээдэг нь мэдэгддэг ноён Райтэр, харин энэ удаа “анхаар!” хэмээн хуруугаа гозгонуулан тоглоом хийдийм байна. Бага насны 2 охин нь ч ер бусын цовоогоор надтай мэндэлчээд аавынхаа хажуугаар гүйж одов. Тэдгээр охид 90 жилийн настай хуучин байшингийн хүнд хаалгыг дамжлан онгойлгох гэж оролдох зуур ноён Райтэр миний нэрээр дуудсанаа чухалчлан байж, “ажлын өрөөнд нэг хүн унтаж байгаа, битгий ороорой” гэлээ.

Хм.. нэг л их хариуцлагатай хүмүүс. Бүх юм нь яг таг, бүх юм нь цагтаа. Бүх юм нь ярьснаараа, бүх юмаа урьдчилж тохирно.

Өдөр бүр би угаалгын машинаас түүний бандаашнуудыг гаргаж өлгөдөг юм. Бас угаалгын өрөөний шалаар нэг хөглөрөх эхнэрийнх нь үсийг соруулна. Би хааяа нүдэндээ ноён Райтэр эхнэрээ угаалгын өрөөндөө оруулаад үсдцэн… юу яаж, эхнэр нь байж ядсандаа шүднийхээ оог бяц атгаж, бөөн бөөн оо савнаасаа харайн гарчийн гэж төсөөлж инээдээ хүргэхчээ аяддаг билээ. Гэхдээ одоохондоо би хаа нэгтээ цацагдсан шүдний оо би олж үзээгүй л байна. Эхнэр нь өглөө гэрийнхнээсээ хавьгүй эрт гардаг учир бараг таардаггүй. Аль ч гэлээ эмлэгийн цусны лабартоорд ажилдаг гэсэн. Хүн харахаараа цочсым шиг гэнэт инээж гантиг шиг царцанги нүүрээ салхинд хийсэх нөмрөг шиг тунаруулдаг авгай…

Тиймээ би энэ айлыг цэвэрлэдэг. Долооногийн дөрүүн өдөр. Өөрөөр хэлбэл зарц нь. Цагаар тооцуулж цалингаа авдаг л даа. Гээд зуун жилийн өмнө чигсн тэгдэг л байсан биз. Тэхээр би зарц мөн. Үүрийн зэврүүн хүйтнээр олонхи хүн дулаахан хөнжилдөө дугжирчаахад би наашаа салганан алхдаг юм.

Энэ өглөө урьдынхаараа гэрий нь онгойлгож ороод гутал хувцсаа тайлан аяга кофе уухаар гал тогоо зүглэлээ. Ажлын өрөөнийх нь хаалга хаалттай болохоор коридоорын наад хэсэг харанхуйлагдсан байна. Хананд өлгөсөн гэр бүлийнх нь зургууд улам ч баргар харагдах шиг, өөрийн эрхгүй ханын гэрэл рүү гараа сунган очиж асаалаа. Эдгээр зургууд бараг лавтай зуугаас илүү насалсан. Хүмүүсийх нь хувцасны моод, зурагны өнгө сэлт насаа ингэж хэлэх ба би өөрөө нэг зурагных нь булангаас 1901 гэсэн тоо харсымаа. Европын түүх сонирходог байсных ч юмуу эдгээр зурагнууд надаа анх дэндүү сонирхолтой санагдаж жаазнаас нь сугалж ар өвөргүй хармаар санагдаж билээ. Даанч жаазы нь онгойлгож чадаагүй юм. Одоо чигсн орж ирэх бүрийдээ заавал нэг нэг удаа тогтож хардаг. Бүх зурагны нүд нэг л хүйтэн, дүнсгэр. Энэ зургууд өнгөтэй байлаа гэхэд энэ нүднүүдийн өнгө яг л ийм утаатай сааралаараа л байх байсан болуу. Гэхдээ харахгүй байж бас нэг л болкуу. Тэдгээр зурагны урдуур явахаар намайг хараач гээд дуудаад байгаам шиг санагдхы нь яана. Өрөөнүүдийг эмхэлж янзлахдаа бүх хананы зургийг харж дуусчаад хог соруулах чумуу, өөр ямар нэг юм хийгээд ухнатаад явжаахад тэд намайг дагуулж хараадаах шиг санагддаг. Эхэндээ ч нуруу хүйт оргих үе ч байсан.

Чэрдаакны давхар дахь аруунэгэн өрөө, хүйт даасан ханхай байр. Эртний эдлэл ихтэй. Юуных ч юм бараан толбонууд болсон хул өнгийн бичгийн ширээ. Тэр нь яг л халбагатай майнууз ханын обой руу цацаад хаясан шиг харагддаг. Түшлэгтэй төмөг сандлууд, лааны суурь.. зарим нь бараг 200-с илүү наслаа бизээ. Би ганцаараа энд үлдээд гуруун цагт багтааж бүх юмы нь цэвэрлэх ёстой. Эхний эвгүү сэтэгдлүүдэд яваандаа дасах биз гээд дотроо зориуд үл тоомсорлосоор бараг жилийн нүүр үзжаагаа нь энээ.

Мухарт байдаг өрөөнүүдээр явж гүйцээд эргээд гал тогоо орох санаатай явлаа би. Гол коридоор луу дөнгөж орхын сацуу нүдний үзүүрт бараан сүүдэр бүртгэнэн гал тогоо руу хэн нэгэн орж явчлаа. Палхийтэл цочихтой зэрэгцээд “аа нөгөө хүн нь…” гэсэн бодол орж ирж тайвшрав. Эмэгтэй хүн байх шиг санагдсан. Янзын чимээгүй зорчдог хүн юмаа. Гол коридоороор явж гал тогооны үүдээр өнгөрөхдөө мэндэльюү гэтэл яг намайг үүдтэй зэрэгцэхтэй зэрэг өөрөө гараад ирлээ. Би зогтусан, “өглөөний мэнд!” гэж цочмог, бага зэрэг чанга дугарчихлаа. Харин тэр сонсох битий хэл хүн байгааг ч хараагүй мэт хажуугаар зөрөөд өнгөрчдийм байна. Гэдэн ч хөдлөх шиг. Надаа хамаагүй л дээ. Гэхдээ зэрвэс харагдсан нүүр нь нэг л жигтэй санагдаж өөрийн эрхгүй араас нь эргэн харлаа. Нэвсгэр урт юүүпгний хормой намиран, дороос нь нүцгэн өсгий ээлжлэн гялалзах аж. Туранхай, туниа муутай, хар үстэй тэр эмэгтэй цаашаа явжээснаа, миний хэлсэн үг сая сонсогдов гэлтэй гэнэт эргэж харан мэндлэв. Түрүүн хальт харахад газар ширтсэн жихтээхэн хурц, гялалзсан нүдтэй, шохойн өнгөт хөшингө нүүртэй бүсгүй байсын. Гэтэл бурхан минээ, одоо ингээд инээмсэглэн зогсож байгааг нь харвал дагина шиг л сайхан амьтан юм гээч. Дууных нь өнгө намайг зүгээр л дулаахан алгаар илбээд авах шиг санагдсан. Нүд нь усгал сайхнаар ширтэж, хацар нь би амьд гэх шиг ягаарч харагдна. Уруул нь шүүслэг гүзээлзгэнэ шиг гялтганах юм. Ялдамхан инээмсэглэж зогсоо тэр бүсгүйн хар цамц, хар юүүпэг нь хүртэл ухаа өнгийн сайхан том цэцэгсээр дүүрэх шиг болхыг яана.

Би бүсгүй хүнийг татахдаа гайгүйцэр гэдгээ аруун долоохон насандаа мэдэрч, тэрнээс хойш бас чамлахааргүй түүхийг бүсгүйчүүлтэй хөнжил дотор бичиж яваа нэгэн. Заримаас нь салах гэж яддаг сан. Бүсгүй хүнд хатуу үг хэлж сураагүй нь явж явж миний…, буруу л болж таараад байгаам даа. Тиймээ би бүсгүй хүн бүрийг гарын аруун хуруу шигээ мэддэг бишимаа гэхэд анхны үгийн солион дээр л хэр баргийн хүүхний дотор луу өнгийж чадна. Харамсалтай нь ганц биеэрээ хорвоог туулах шийтгэл авцым шиг л байхым даа. Нас ч явчлаа. За энэ яах вээ. Гэтэл энэ бүсгүй юүүү вээ. Яг л цангаж үхкжаагаа хүнд тув тунгалаг булгийн ус харуулжаагаам шиг. Толгойд юухан хээхэн ордог сон. Ганц ч үг байдгүү шүү. Далавчнаасаа бариулцан ялаа шиг л зүв зүгээр зогсжээн би. Дэмий л өглөөний мэндийгээ ахиж хэлчээд ямар мэлрээд байлтай биш, жорлон угаахаар явлаа. Миний дуу нохой гаслах шиг сонсогдов надаа.

….цаг үргэлж тэр бодогдоод салкуу байлаа. Гүйж очоод гараас нь атган, өвдөг дээр нь толгойгоо тавимаар ч юм шиг. Хэдхэн минуутын өмнө л анх харлаа шүү дээ. Ийнхүү сотгуу хүн шиг мансууран байж тэр байрыг цэгцэлж дуусчаад эцсийн хяналтаа тавьчаад явах боллоо. Цайвар өнгийн сайхан паркээтэн шалан дээр бөртийх ч хог алга. Тэр хүүхэн ч мөн энэ хавьд алга. Бодвол ахиад л нөгөө өрөөндөө ороод хаалгаа хаачаа биз. Зориуд тэр хаалганых нь урдуур ахин дахин явмаар чимшг… тэгжээтэл тэр гарч ирээд хүзүүгээр тэврэн өрөө рүү гээ татаж… гэхчлэнгийн хөгийн юм бодсоор хаалганых нь урдуур өнгөрч явтал нэгэн зүйл анхаарлы минь сүрхий татдым бээн. Газар нэг хялгас хэтвжаагаан. Би дутуу ажилсных. Гэхдээ тийм бодол толгойд орсонгүй ээ. Гол нь тэр хялгасны тал бие нь шаланд наалдаад, үлдсэн тал нь хаалган доогуур орох гэж тэмүүлэх мэт сэрвэгнэн хөдөлжийн. Жирийн дүр зураг гэхэд, нэг л хачин. Өрөөнд цонх онгорхой байхад хаалган доогуур, гарах эсвэл орох чиглэлтэй салхи үлээж л байдаг. Гэхдээ л санаанд шууд буух, орчны иж бүрэн тохиргоо энд алгаа. Хачин л санагдахым даа…. Сикүүнд хүркүү хэр тэгж будилан зогсохын хооронд өнөөх дагина маань гараад ирлээ.

-Чи дуусцнуу?

(… Ёооё би яг уналаа, асприйн байнуу, цус гүүхкүү байна)

-Тиймээ би дуусчлаа… хэ… хэ чи…. хаанаас…..

-Оо кэй, баяртай, өдрийг сайхан өнгөрүүлээрэй.

-Баяртай

…Тэнгэр минь!! Хөлөө чирээд явий даа. Үүдний сандал дээр лагхийтэл сууж гутлаа үдэж эхэллээ. Гархаар болж коридоорын гэрэл унтраах гэснээ гэнэт санаж нөгөө хялгасаа хартал одоо минган жил тэгж хэвтсийм шиг тайвнаас тайван хэвтжийн. Нэг авах гэснээ, нөгөө бүсгүй ахиад гарч иркжаагаам шиг санагдан болихоор шийдлээ. Орцны үүдээр гарахад агаар урьд урьдынхаас илүү цэнгэг санагдав. Тэр битий хэл төрсөн нутагтаа ч агаар ийм сайхан санагдахыг үзээгүй сэн. Нарны туяанаас надад ямар нэг энерэг шингээд ч байх шиг. Юундаа ингэж их хүч алдсан байнаа би, энэ дурлал уу? Нар луу харж зогсоод хэд сайхан амьсгаа авмаар санагдав. Ийнхүү нар луу яг харахтай зэрэг зэргэлдээх байшингийин цонхнууд харагдаж, үүнтэй мөн зэрэгцэн тэр хялгас хачин санагдаад байсны учрыг оллоо. Тэр өрөөнд чинь цонх байхгүй шүү дээ! Сэрүүцүүлэх сэнс ч байхгүй!!!….

Цэргийн баярын мэндээ ах дүү нараа!!! Сайхан баярлаж байна уу? Сайхан баярлы шүү. Эхлээгүй байгаа вол одоо эхлээ. Энэ өдөр чинь харвасан сум шиг л өнгөрчдий шд.
Би цэрэгт яваагүй ээ. Гэхдээ… эх орон дуудуул буугаа мөрлөө л, эхнэр хүүхдүүд, ээж аавыгаа өмөлзүүлээ л зуурцан гарнууды нь түлхэж салгаа л, малгайгаа нэг засчаа л жагсаалдаа ороод явийшд. Сумны өөдөөс явна. Эргэж ирээ чүү гүй чүү. Таанрыгаа ахиж хараа чүү гүй чүү. Таа нарт “Танай хүү чинь, эр нөхөр чинь эх орныхоо төлөө баатарлаг гавьяа байгуулан….. ” гээ л нэг захиа, баатрын мидаал 2 л очийшд…. Гэээ л бодогдонгуут баярлахаас өөр аргагүү болжаагаа байхгүй юу!

Цэргийн баярын гал халуун мэндийг дээш дээш нь дэвшүүлэн барьяаааа!!!!
Эх орныхоо төлөө, УРАААА залуусаа!

Эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдрөөс хоцорсон чигсн баярын мэнд хүргий та нартаа! Дандаа хоцорч байхийм даа. Нодлин бас хоцорсон. Уржнан блог бичдэг байгаагүй ээ. Бичдэг байсан бол бас л хоцрох байсан байх. Ирэх жил яг хоцоркуэ. Угтуулаа л баяр хүргээд эхэлнэ. За урт насалж удаан жаргаарай. Эрүүл энхийг хүсий! Ажилдаа амжилт гаргаж гэртээ гэрэл түгээгээрэй! Хайртай шүү бөгдөөрөнд чинь, УРА!!!

За тэгээд энэ, цэцэг.  Урт настай цэцэг шүү.

Сайхан шинэлжийнүү хүмүүсээ. Онд мэнд, тавтай сайхан оров уу? Таарсан жинтэй, тавлаг сайхан хаваржиж байна уу?*
Би сайн. Өглөөдөө ажлаа хийчээ л, өдөртөө хүүхдийн хүмүүжилд анхаарч, оройдоо ганц нэг хундага вино уусан шиг* л байжээн. Цагаан сар юутай хээтэй юм руу нь ойртож, өөртөө орчин бүрдүүлчих санаатай нээтээр* 2 хоног хэсээд Өсөхбаяр үзүүрлэв, мэгжиджанрайсэгт мөргөв*, эрхэм гишүүд гангарав* гэсэн гурваас өөр юм олсонгүй. За за сайхан шинэлээрэй эрхэм нөхөд минь! Энэ үхэр жилийн өргөтгөл* нэлээн эвгүй үгтэй байсаан тээ?

* Тарган гэх гэснээ эрүүл мэндийн хүрээнд зохисгүй санагдаад больчлоо. Гэхдээ манай залуус бакь байхыг хүсдэг нь гудманд өдүүлж мөрлүүлхээс эхлээд хүүхэн булаалдах хүртэл тэр битий хэл тээндрийн будлиан, газрын маргаанд даажээ парлаамэнтийн танхимд ч бяр чадал жингээр тулалдах шаардлага ихээр гардагтай холбоотой байх. Тэгээд ч өдгөө цагт тарган хүнийг харсан хүнд саахрын өвчин, холэстрийн, зүрхний өөх мөөх санаанд нь ордог бол манайхан буянтай, баян хүн байж таараа гэж хардагтай бүүр ч холбоотой.
* Нэг найзтайгаа чааталжаагаад вино уух тухай цухас ярьсан чинь “чи вино уудымуу, наадхы чинь энд гоомоо нар л ууды шд” гэсээ ххххх. Бодоод байхнээ нээрээ л виног компоод гэдэг байжлээ. Үл тоож, хэрэгсдэгчгүү байсоо. Тэхдээ хүний уух идхийг, бэлгийнх нь оноолттой хамт гадуурхаж байгаагаа мэдэгднэ гэдэг өнөө цагт шууд мөнгөний гарлага болдог болсым шиг байлээ. Шүүхэд дуудагдлаа, торгууллаа, дуусаа. Гэхдээ шударга шүүх л дээ. Маниусын мэддэг тэр шүүхийн жинхэнэ нь гэхүү дээ.
* Нээт гэж хорон мууухай юм байнаа. Хуучин чинь нээт мээт ч байхгүй 286 юмуу 386 дээрээ хөзөр мөзөр, пирийнс мирийнс тоглоо л хонон алддаг байсан гэдэг. Одоо нээт л байхгүй бол компьютэр гэгч хэнд ч хэрэггүй хар зүйл байна байхаа. Нягтлан энтр тоо бүртгэлийн мэргэжлийнхэн чишш шүү!
* тэр мэдээг уншаад хөх инээд хүрэв. Манай ерөнхийлөгч Энхбаяр яагаад ийм инээдтэй юм бээ! Тээр жил зурагтаар юу гэж ярьсныг нь бас бичжил байсан. Гэтэл сая Жанрайсэгт мөргөж гарч ирээд сурвалжлагчид: “Уламжлалт ёсоороо Гандан хийдэд ирж их шүтээнүүдэд хүндэтгэл үзүүллээ. Ирж байгаа үхэр жилд ард түмний минь амьдрал сайжраасай гэж” гэж хэлсэн байхым. Мэдээж та өөр юуны төлөө мөргөх вээ дээ. Таныг мэджийшдээ надаа хайртай, сайн хүн гэдгий чинь кккк. Манай Ээгий мөн ч алиа хүн шүү. Гэснээс би энэ хүнийг ангуучлах дуртай хүн бишээ. Санаандгүй л таарсан хоёрхон нь энэ.
* Яаая тэр манай эрхэм гишүүд тээ? Малгайных нь орой энэ тэр. Алтай гишүүн харин гоё байсоо. Манай Гохшууузан харин алахжээлээ. Сэтэгдлүүд нь харин тасархай вайлээ хэхэ.
* Өргөтгөл ч эвгүй ээ. Харшлах гэдэг харшилнаа л гэсэн үг үү. Исүүл өөр үг юмуу. Сайн мидкүүмаа. Орчин цагийн монгол хэлэнд ус цас л даа уг нь. Гэснээс монгол хүн би бурханы авралаар эх нутагаа олж төрөөд монголоороо хэлд орсон. Тэнгэрийн дор, эх нутгийнхаа хөрсөн дээр төрийн шударга хуулийн дотор, татвараа төлж, нийгмийн хэвийн харилцаанд орж амьдрах хүсэлтэй. Хуулийнхаа хүрээнд, хүссэн хувцасаа өмсөж, хүссэн сувагаа үзэж, хүссэн хүнтэйгээ харилцаж, хүссэн газраа байшингаа барьж… түүнчлэн: төрөлх хэлээрээ юу санаснаа бичих дуртай. Тэгсэн чинь энэ хэл маань эзэнтэйм шиг байлээ. Эзнээс нь гуйж түрээсэлж ашиглажаахуу, хүсээд байгаа хятад хэлий нь сураад хятадаар бичиж байхуу, цаасан дээр бичээд гудсан доогуураа хийчээд оройдоо гаргаж үзжээдийн билүү…
Ногоон гэрлээр зам гардагаа би, гэхдээ заавал хувцсаа индүүдэдгүэ. Доошоо харсан сарнай цэцэг зурсийн би. Ерөөсөө цэцэггүй иш байж ч болох. Исүүл сарнай заавал дээшээ харжаах ёстойм болуу.
Бичлэгнээсээ их фүүтннооттой болчлоо золиг.

     Хөлстэй гараараа бичжийн. Хамаг бие л салгалжийн доо. Хар дарах аа гэж. Нэг айхтар зовлон байхийм даа. Яг аймар мангас чөтгөр зүүдлээгүй л дээ. Харин яагаад ч юм өрөөсөн гар хоолойн дээр тавигдчиж. Тавигдах юу байхуу, би өөрөө л тавьцан байж таараа. Нойрон дундаа. Тэгээд гар бадайраад, амьсгаа боогдоод алахжийн. Тэрийгээ мэдээд байгаа хэрнээ сэрж, хөдлөж чадкуу тарчиллаа шд. Гар нэг л болкуу газар байна, нэлээн дээшээ тавигдцан байна гэж мэдсэн. Тэгсэн хэрнээ гараа буулгы гэхээр ямар ч хүч байдгүэ. Хуруугаа ч хөдөлгөж чадку ин. Сэрэх гэж хэчнээн хүч гаргав. Байдгүэ. Дотроо хөөп! гээ л хөдлөх гэж оролдно. Уг нь нэг л шилгээчүүл бие амрах гээд байдаг. Там юмаа нээрээ. Хамаг биеийг минь тарчилгаж байгаа энэ гар уг нь байх газраа л байсан бол би хэчнээн сайхан байх байж вээ. Уг нь  миний л нэг гар юм сан. Гэтэл одоо намайг бүхэлд нь хаашаа ч хөдөлгөхгүй, цөөвөр чоно жижкэн торойг багалзуурдаад хав дарцийм шиг. Толгой нь сэтгээд байдаг. Орчнооо мэдрээд байдаг. Юм сонсогдоод байдаг. Гэтэл биеийн ганц ч эд эс надад тусалкуу ин. Миний л бие шд уул нь. 
      Тэгээд ганц арга олсон нь. Олох ч юу байхуу бүх аргаараа тэмцсээр байгаад энэн дээр л үлдсэн. Чанга хашгарий гэж бодов. Хашгаруул тэрнээсээ болоод сэрж магадгүй гэж горьдсон. Хашгарлаа. Тэгсэн хоолой хув хуурай байхын. Хяхтнажийн. Бүх хүчээ ахиад гаргалаа. хий..ий.и..г. Байдгүэ. Гэхдээ надаас дуу гараад байгааг мэджээн. Гэснээс дууны тухай дурсамж сэдрүүлхүү. Хэдэн цаг машаан бариад кабиндаа ганцаараа явжээсиймаа нэг удаа. Залхаад хөгжмөө ч унтраасан. Цаг гары чив чимээгүй явлаа. Мотоорын дуу бол байнга дугараад хэдийн анзаарагдхаа больсон. Тэгсэн гэнт би цаанаасаа хоолойгоо засдын. Ээ-хм! гээтэхсэн харин, өөрөөсөө муухай цочдог байгаа. Хүн өөрөөсөө цочдым байлээ. Өөрөөсөө цочих гэснээс санамсаргүй шилэн хаалга, цонхонд ойсон дүрснээсээ цочих үе ч гардаг даа тээ, исүүл би ганцаараа псийх юмуу? Гэснээс дуу руу гаа эргээд орох уу. Тэгээд надаас хөгийн дуу гарсымаа. Тэгсэн манай гэрийнхэн инээлджээн бүдэг бадаг. “Артаньян яагаадийнаа, зүүдлээдийнүү хихи хохо ….”, орчноо арай илүү мэдэрч эхэллээ. Сэрэх ойртжээн. Сэрчхийм сан, за сэрийшүү, хөөп! бас байхкуу. Чадкуу нь. Дэндүү гүн нойрны мансууралд байна. Одоо бүх бие өвджээн. Нөгөө л хихи хохо… 

 Ингжаахаар намайг зөөлхөн чигсн нудраад өгөөч!!! Сэрмээр байна! Энэ муу хараал идмэр,.. энэ муу..хөгийн гарыг зайлуулы л даа авраач намайг!!!
       Тэгж тэгж сэрсээн би. Сэрэнгүүт газар дор өмхий чийгэнд байжаагаа хүнд хаалга цэлийтэл нээгээд өх шиг болсон. Амсьгаа авсан. Уушгиа тэлтэл. Өшөө цонхоо онгойлгочуул тээ. Тэхдээ хэргийн эзэн энэ муу гар одоо бадайраад юм бичүүлкүү байнаа. Тэгээд өрөөсөн гараараа шахуу л бичжээн. 2 гараараа бичсэн бол юу ч бичих байсийн билээ. Бас хэлүүл хэлэх л юм байгаам.

Цагаан сарын бэлтгэл ажил ид эрчээ авчаах энэ үед хэрхэн их ажлаас хойш сууж тарга тэвээргээ авч үлдэх вээ гэсэн асуудал олон залуусын маань сэтгэлийн гүнд эргэлддэг болтой юмаа. Энд ч дэлгүүр хоршоо, зах зээлээр хэснэ, тэнд ч ууцаа чануулж манаж зогсоно. Гэртээ ирүүт бөөн их цэвэрлэгээ, хоол хошны ажил. Гү энэ чинь, өдөржин ажил дээрээ байсан хүнд бол үнэхээр давшгүй даваа билээ. Үнэхээр ажил дээрээ байхдаа ажлаа хийжаагаад ирсэн хүн бол бүр ядраад хэвтэрт ч орж мэднэ! Цатгалан сайхан төрхөө хадгалж үлдэх боломж байнаа. Ухаанаа л гүйлгэнэ шүү дээ. Алив ажлын сураг гараад ирэхтэйн зэрэг шүүрч аваа л шуугиан дэгдээх бол энэ аргын яс мод нь. За маргааш буузаа хийнэ шүү гэж аав ээж зарлах юм бол хамгийн түрүүнд, “нээрээ буузаа хийхгүй бол оройтлоо, алив таануус бүгд байна шүү, худлаа ийш тийшээ тэнээд алга боловоо. Би ч маргааш чухал ажилтай, таслахаас… ” гэх зэргийн юм яриад, хамгийн гол нь мах татах үүргийг өөртөө ав.. Маргааш өглөө нь босуутаа л: “за..ааа..а буууузааа хийнээ.ээөө.үү хиййггг!” гэж суниачаад ардаас нь “мах гэсжүү?” ажил хэрэгч байдлаар асууна. Тэгээд нүүр гараа угаалгүй гэр дотроо яваад вай. Чамд хэн нэг нь ажил даалгах гээд байвал “за одоохон, ам хамраа угаачаад нэгмөсөн ажилдаа орноо, түр хүлээжий” гээ л тойроод бай. Тэхдээ ямар өдөржин тэгж явалтай биш нэг угааж л таарах байх. Баанны өрөөнд бол аль болох л удаан зогсон шүү дээ. Дуудтал нь. За эхний дуудлагаар гараад оччвоо, намба алдаад. Гарчингуут чинь бас л ажил өгөх гэнэ. “Тэгэнгүүт нь та нар чинь яасан хачин улсуудав, хүн хоол цай идэж болкуу юу” гээ. Цайгаа ууж байхдаа мах сайн гэссэн эсэхийг, гурилаа тааруулж зуурсан эсэхийг, хэдэн бууз хэдэн банш хийхийг, хэн гурил зуурсныг асууж ярилцах нь зүйтэй. Тэгээд цайгаа уучаад аяга тавагаа тосгуур луу хийж орхингоо “хүн идсэн уусан аяга тавагаа халуун дээр нь өөрөө угаачиж байвал зүгээр юм байгааншд” гэж хэл хэлэх. Хэн нэгэн хариу үгээр чамайг буудаж магадгүй тул пауз авалгүйгээр шууд “за махаа татнаа” гэж залгуулан зарлах хэрэгтэй. Мах татах бол хамгийн хүнд ажил учир бүгд чиний удаан боссон, баанны өрөөнд удсан зэргий чинь мартаж хүндэтгэх болно. Тэгээд “алий заазуур хаа вайна” гэж мэгж хэд гуруу алхаад дараа нь “ямар ч ир алга, хурцлагч хаа вайна” гээд ахиад жоол холхино. Заазуураа аль болох ширүүн дугаргаж хурцлах хэрэгтэй. Тэгээд мах руу гаа ойртлоо. “Заа их сайхан гэсжээ, жиргээд байна даа хөө” гэж хамгийн өөдрөгөөрөө хэлээрэй. Тэгэнгүүтээ сонгино арилгах гэж байгаа хүн байвал “өө, алий наад сонгиноо, хэзээ ингжээсийн. Чи тэр мах эхэлжий!” гэчээд хариу хүлээлгүй шууд сонгины нь гараас нь авчих. Тэгмэгцээ сонгиноо бариад, ер нь энэ цагаан сараар улсын ажил ямар их цалгарддагийг, хүмүүс ямар их архи уудгийг шүүмжлэн хэсэг суунаа. Тэгмэгц салаатны лууван хөшиглөх гэж байгаа хүн дээр очоод “өө ингэж хэрчүүл наадах чинь болкуу, алий чи тэр сонгино арилгажий даа” гээд бас түрүүчийх шиг луувангий нь салгаад ав. Тэгэнгүүтээ луувангийн битмээнлэг чанар, цасан өвгөний хамар болдог тухай, хамгийн их чийг агуулдаг хүнсний ногоо бол лууван юмаа гэхчлэнгийн юм ярьж луувангаасаа ганц нэг хазан инээд алдах. Хэрэв ээж юмуу аав нөгөө өрөөнд орсон байвал “та нар настай аав ээжийгээ ерөөсөө бодкуумаа, алий Навчаа чи энэ лууван хэрччий даа” гээд гал тогооноос гараад алга болох хэрэгтэй. Нөгөө өрөөнд орход аав ээж чинь юу ч хийжээсэн ямар ч пад байхкуу. Ороод баахан юм хайжаагаа дүр үзүүлнэ, эсвэл нүдээ дараад хэвтэх, бүр болкуу бол орны ирмэгт нуруугаа нааж нугалан чилээгээ гаргаж байгаа хүн болоод мөлхөөд ор луу гаа гарчих хэрэгтэй. Жоохон зүүрмэглүүл их сайхан болдын. За тэгээ л ядаргаанууд чинь чамайг дуудаад салкуу мэдээж. Очно л доо. Ямар чихээ дараад “сонскуайн сонскуайн” гээд суугаад байлтай биш. Тэгээ л мах хэр татагдаж байгааг, гурил сайхан амарч байгааг, салаадны төмс хэр болсныг нэгд нэгэнгүй шалгаж, харилцан санал солилцчоод “за би дэлгүүр гарлаа, захих юм байна уу” гэж асууна. Бусад чинь “яахнуу” энтэр гэж хоргоовол “гүээ харин энэ давс мавс.. энэ мэнэ.. дуусаад…” гээд үгээ дуусгалгүй сулруулаад “ээж даралт хэвийн биз дээ?” гэж шууд залган чангаар лавлах. Тэгээ л гараад алга болох хэрэгтэй дээ. Гадаа бол сайхоон. Сааданд сууна, мийсэж бичнэ, нарлана. Даараад ирэхийн алдад орохоос өөр аргагүй болно. Орчоод гар хуруугаа үрчин сүр бадруулан шогшроорой. “яаая гадаа ч хүйтэн байшүү, аргагүй дээ ес эхэлцэн” гэх зэргээр оршил авжээтэл танайхан яасан удав мудав гээд төвөг болно. Тэгэнгүүт ” гүээ харин энэ хажуугийн дэлгүүр хаалттай байжээдэг, цаашаа бүр цагаан дэлгүүр орлоо, за ажлаа умалзуулнаа!” гэх нь зүйтэй. Тэгэнгүүтээ бүгдий нь сайхан магтаарай. “Пээ энэ манай Сүрэн махыг ч ёстой машаандах шиг болхымаа ахын дүү ёстой мундаг.”, “энэ Навчааг хараачээ, бүх юмаа бэлдчиж.”, “ээж энэ Дулмаа манайхаас ер нь хамгийн ажилсаг нь шүү тээ” гэх зэрэг. Тэгчээд махаа амталцан байжаангуут “за махаа амснаа, цагаан сараар амт муутай юм хийчүүзэй” гэж аваад хэдэн сайхан халбагыг шараад идчих. Дүү нартаа жоохон жоохон амсуулуул амсуул. Тэгэнгээ өөрийнхөө ажлын тухай, төрийн алба гэдэг бол ямар чухал байдаг тухай хэдэн өгүүлбэр хэлчээд тэднийг жаахан хөгжөөсөн нь дээр шүү. Тэгжаагаад “өө нээрээ…!” гэж дуу алдаад гал тогооноос гараа явчих. Шууд очоод зурагтаа үз. Дуудаад байвал “валютын ханш хараадхы байжээ” гээрэй, Бүр дахин дахин дуудаад эхлүүл “цаг агаар харчаад очлоо” гэг. Ингэсгээд ажил дуусна л даа. Үгүүмаа гэхэд орой болно биз. “Өнөөдөр харин ихэнх ажлаа амжуулчлаа шүү тээ” гээд нэг хүнгэнүүлчнэ биз. Харин “өнөөдөр хэн хэн ямар ажил хийв” гэх маягийн яриа гаргуулкуу байх хэрэгтэй. За гарсан ч яахуу дээ. Чи мах татсан, сонгино арилгасан, лууван хэрчсэн, дэлгүүр орсон хүн шүү дээ.

Амрыг эрий даргаа. Хэ баахан удаж удаж ирлээ шд. Бас нээх ч удаагүүн байноо.

Сонин сайхан гэвэл хэлний күүрсийн эхний шат дууслаа…. л гэсэн. Сүүл рүү гээ явж амжсангүээ. Юу юу ч болсын. Одоо ч сурлага муудаад байхгүй болоо биз дээ. Гэснээс манай хуучин ангид нэг хятад охин байв. Ирээд 7 хоносон, герман хэл анх л сонсож байгаа. Маангар зузаан лийнзтэй. Тэр нь онигор нүдий нь бүр байхгүй болгоцон. Унжуу урт хамартай, ер нь л нэг бүтэлгүй байрын. Тэгсэн багш эхний өдөр заадымаа. “Чи хаанаас ирсэн бэ?” гэдэг асуулт. Өөрөө мянга түм давтаж хэлээд, хэлүүлээд. Дараа нь хариулты нь бас заагаад. Хүүхдүүд бүгд улсынхаа нэрийг оруулаа л хариулж сураа л. Багш хүн бүрээс очиж асуугаа л. Тэгжээсэн чинь нөгөө хятад охины ээлж болсын. Хятад охин тонгойгоод нэг юм хайгаа л номоо эргүүлээ л идэвхтэй суужийн. Багш эхний удаа асуулаа, анзаардгүээ. Хоёрдхоо асуулаа, анзаарлаа. Толгойгоо өргөж багш руу харснаа “ай доонт спийк жэрмани” гэж наадым даа харин. Ийм хариулт байдгийг мэдсэн бол аруун жил яах гэж толгойгоо маажиж багшийн өмнө зогсxов дээ. Би хиймч биш, би фийзикч биш, би монгол хэлний эрдэмтэн биш гээ л маадайжаах байсий.

Заза хэлний күүрс гэцэн биш нэлээн хол тойргоор хадуурлаа. Өөр сонин сайхан ч алга даа. Хажуу айлын хүүхэн 2 ихэр хүүхэд төрүүлсэн. За тэр ч юуны хамаа. Гэснээс зун нэг найзтай чааталсийн. Улстөржөө л сонгууль ярьсий. Хэн хэн дэвшжээн энтр гээ л ха! Нөгөө найз ч сонин болгоо л тэр энэ тийм тойрог тэгсэн ингэсэн гэснээ, зураач Энхжин Мөнхжин 2 дэвшээд… энээ тэрээ гээ л. Тэгсэн инээд ч хүрэх шиг. Тэр 2 нэг тойрогт зэрэг дэвшээ л. Сонгуулийн шоун дээрээ гарч ирснээ хоюулаа ну пагаадийгийн цийркийн баавгай шиг нэг нэгэн дээрээ гарч акарбаат хийснээ бууж ирж баргил хоолойгоор ХӨӨБ! гэж гараа алдлаа л. Тэгэнгүүтээ маасайтал инээж, хоолой салган “нэг толгойноос хоёр толгой сайн!” гэсэн уриа хэлжаагаам шиг санагдаад болж өгдгүү. Бодлоо хэнд ч хэлээгүй ээ би. Одоо хэлчий яахуу. Нээрээ нэг өндгөн эсийн хүүхдүүд нэг суудалд зэрэг сонгогдож болохгүй гэсэн хууль байдийм болуу. Заа тэр яамай байнаа, хаа хамаагүй юм бурахаа зогсооё.

Одоо цагаан сарын бэлтгэл ажил гээд бужигнажийнуу. Дэлгүүр, зах мах орох л хэцүү тээ. Чихэлдээд. Чихэлдэнгүүт хүний өөрийн гар хуруу хармаа хотон дундуур сүлжээд. Хулгана жил дууслаа. Үхэр жил эхэллээ. Үхэр ч гэж… ихэр жил гарахжаагаа гэсэн үү гүү юүү. Дашцэрэн гуай. Яагаав ромбу Даашкаа. Үхэр гэдэг чинь үх гэсэн үг орсон муу ёрын тул ихэр гэх ёстой гэж. Хээ за яахуу дээ хөөрхий. Өөрийнх нь нэрэнд цэр гэдэг муухай юмны нэр орсон тул гоо сайханд нийцкүү байна, таныг Дашцийрэн гэж дуудий гэсэн гэхийн сан. Эр хүмүүсийн замын хүзүү урт тул хэзээ нэг цагт уулзна байгаа. За өөрөө цийрэн муухай байна, цүйрэн болгы гэх ч юм билүү. Өөрөө л сонгоно л до ицсийцст. Заза өөр ч юу байхав. Нээх муухай урт юм болчих шиг боллоо. Эргээд уулзий, цаган сарын наана.

Өөлөн эх дөрүүн хүү нэг охинтойгоо товхийтэл аж төржээдийм санжээ. Бүгд эднийг хаясан ба тэдний мэдэлд Есүхэй эцгийн үлдээсэн хэсэг хар шугуй л байх ажгуу. Гэвч энэ шугуй түмэн янзын өгөөжтэй юм санж. Ан гөрөө вайнуу вайна. Түлээ түлш вайнуу вайна! Гэвч хүүхдүүд нусгай бацаанууд хэвээрээ байлаа. Нэг хоёр мөчир чирж ирхээс цаашгүй. Юун туулайны мах! Холтос мэрж чадуул их юм.

Хөрш аймгийхан энэ шугуйг сонирхонооо болоогүй. Бүр шуналтан тэчьядна. Янзүрийн арга саам хэрэглэх гэнэ. Янзүрийн амттан,торго хоргой, алт мөнгө барьж ирнэ. Хэрсүү Өөлэн эх цааргалсаар байлаа. Гэвч удхын хэрээр нүдэн дээр нь өлбөрч байгаа хүүхдүүдээ харж суух үүнэн гицүү.

 Гэтэл Өөлэн эхийхээс хэдэн саахалтын дайтай  нэг ханхар залуу аж төрдийм байжээ. Ханхар залуу яг л ханхар залуугийн ёсоор хүрч ирээд түс тас санал тавив. Шугуйнд чинь байгаа бүх өгөөжийг чинь гаргы. Таанр санаа амар гэдэс цатгалан амьдарна. Гэхдээ би бас цалин хөлс энээ тэрээгээ авна… гэжээ. Хэн хэндээ ашигтай, тэр ч витий хэл өгүүллийн баатар гэр бүлийнхэнд илүү наалдацтай зүйл байлаа. Харин хөрш хомхой аймагт энэ таалагдсангүй. Аргаа барж хумсаа мэрмээр болов. Гэвч угийн сэргэлэн улс тул алгуур бөгөөд ялдам арга хэрэглэжээ. Өөлөн ижийн хүүхдүүдээс нь уруу татав. Өөлөн ээжид хонины сүүл, тараг сэлт зээлэв. Уяраад уйлмаар чум шиг.
Гэвч тэрхүү алс холын залуустай..
за дараа үргэлжлүүлий. Асуудал гарав. Бөөн асуултын тэмдэг намайг балваад вайна.
Хариулты нь би мэдүүл мэджээн. Зөгөнсөн болгон зөв байсан….

Сээм бээцгаануу ах дүү нар минь. Удаан уулзсалдсангүй. Их ч саналаа. Бие ч чилжээн. Чилээгээ гаргангаа бичий гэхээр нэлээн амиа сэдэл төрүүлкээд вайна тээ, тийм бишээ би, санан санан тэмүүлсээр ирэв.
Хэдэн өдрийн урд номын ахтайгаа хуучилж суугаад нэгэн дурсамж сэдэрсэн нь, нарт хорвоод олдошгүй нандин сайхан албыг залгуулагч хүмсүүдийн тухай дурдатгалууд сэрэв. За нар гархын бол багшаар ажилд орно гэж байхгүй байх нь дээ таминь, гэхдээ энийг ярькуэ. Надаа олдсон ачит хүмүүсийнхээ духай хүүрнэлээ… (яг ингжаахад уул нь цаана нь бөмбөрийн гоцлол явжээвэл.. )

Анхны вагштайгаа би 2 настайдаа учиржээжээ. Анхны учирлаа сандгүүмаа би гэхдээ, соорий шүү Даваасүрэн багшээ. Мэдээ ороход л нэг тийм нүдэнд дулаахан сайхан хүн байдаг вайсий. Уурлахы нь үзээгүй. Дуу нь хүртэл аядуу, гар нь хүртэл зөөлхөн. Хүүхдүүд унтцан байхад, хар дарах вий гээд элгэн дээрээ тавьцан гарнууды нь буулгаж өгдөг, намайг унтаагүй бол, заза миний хүү бос бос гээд хажуудаа байлгадаг… ижийтэй минь адилхан санагддаг заримдаа… бидэнтэй зэрэгцээд жижкэн сандал сууж, халбагатай шөлөө ингэж үлээ гэж заагаа л, бидний дунд суугаад хамт хооллодог багш эмэгтэй байлаа. Намын дээд сургууль гэж байсны артлын хаалганы нэг давхарт байсан, олноо намын дээдийн гэж алдаршсан цэцэрлэгт тэр сайхан багштайгаа 5 нас хүртлээ явсан байх. Гуруун өвөл аав ах 2 маань ишигний арьсан уутанд хийж чарган дээр зөөсөн. Нэг бус удаа алга болж гэрийнхнийхээ насыг хурдасгасан. Хээ алдрай бага нас минуу. Хорин дөрвийн чихрээр шагнуулдаг. Гэхдээ лаастачкаанд илүү дуртай, гэхдээ талы нь л баруул их юм. Цусан дахь саахрын хэмжээ нь их юмуу хаашаа ин.

Хоёр дахь вагштайгаан би 6 хүрдэг жилээ учиржээ. Түүний гарын алга ямар хүнд буудгийг одоо ч марткуум даа. Гарынхаа араар бүүр аймар цохино. Өөрөө биерхүү бүдүүн улаан хүүхэн. Бяртай ч байх. Сандал дээр суужаахад 2 чихнээс тасар татан дугтарч тойрч суусан хүүхдүүдийн голд шалз шиг хаядаг сан. Арай өшгөлдгүү байсан байхаа хэ. Хүүхдүүд хэсэг хэсгээрээ тойрч суугаад хоолоо иднэ. Нэг тийм улаавтар шөл идэж байлаа нэг өдөр. Байцаа манжин голдуу амтагдсан цэцэрлэгийн тэр хоолонд дургүй байсаан би. Зарим хоол ч жигтэйхэн сайхан амттай, харин кааш нь вол бүүр ч муухай. Бөөрөнкий бөөрөнкий юмтай, заваан. Тэр каашнаас миний аманд ялаа хүртэл оржээв шүү дээ.
Аймар юм ярихуу. Нэг өдөр миний урдаас харж суусан охин шөлөө талд нь ортол идэж байгаад гэнт бөөлжөөдөхдийн байна таваг руу гаа. Таваг нь дүүрээ л (соорий шоо, аптийтгүй юм биччлээ) Би вилүү, миний хажуудах хүүхэд билүү.. нэг нь мөнөөх багшид хэллээ. Багш ирлээ, уурлалаа, зандарлаа. Наадхаа ид чи гээд шилэн дээр нь нударсым. Тэр охин айсандаа халбагаа аваад тэрэндээ дүрж байсан тэр зургийг бас марткуу нээ. Яг идэж байсан нь нүдэнд харагдкуу байгаа ч тэр идсээн гэсэн бодол 20 хэдэн жил надаа тээгдээд ирсэн байхым. Хэд гуруу халбагадсан санагджийн. Баттай даа энэ. Ай хөөрхий.
Сахилгагүйтлээ гэж эрэгтэй хүүхдийг чармай шалдлаад зосоодог. Цэцэрлэгийн ахлах ангийн хүүхдэд бол дэндүү хүнд шийтгэл дээ энэ охидуудын хажууд, ид ичиж эхэлж байхад. Миний бие 2 удаа өртөж байлаа. Газар цоолоод орчихмоор, исүүл шууд үхчмээр…  Хүүхэд юм болхоор удкуу мартаад гүүжээдэг нь сайхан юм даа.
Хүүхдүүд тэр багшаасаа айгаад хэлж чадкуу зоссоор байгаад өмдөндөө шээх бол энүүхэнд. Нэг удаа би товч залигчив. Нэг л түгшүүртэй санагдаж айгаад багшдаа хэльеээ хэлж чадкуу, хэлкүү байя гэхээр үхчих чум билүү гэсэн бодол төрөөд. Тэгээд дэмий л хоолойгоо бариад, багш руу гаа царайчлаад зогсжээтэл багш ч анзаарлаа. Яачаав чи гэж зандарчийн. Шал тооомжиргүй байгаа хэрнээ айтал нь загандаг  бас л ховор чанар. Товч залгицан гээ л дугаран аядав. Тэгсэн чинь хохь чинь чи, яах гэж…. яасан ч гэлээ нэг аймар заганчаад шууд эргээд явцан… Хоолой зангираа л явчиж билээ, ганц аврал болсон хүн маань тэхээр чинь. Миний хүү битий ай, яадаг ч гүүмөө гээд хэлчиж болох л вайсан байх.
Хөөрхий дөө дараа нь хүүхэд тогтдоггүй. Аргаа бараад хүүхэд өргөж аваад ч тэсдэггүй нэг авгай болсон байсан даа зайлуул. Хамгийн сүүлд, саяхан шахуу дуулахад бас л хүүхэдгүй яваа л дуулдсан.

Яг тэр хүнтэй зэрэгцээд манай цэцэрлэгийн ахлах тогооч өвөөгийн тухай дурсамж зэрэг орж ирдийн. Хүний 2 туйл л юм байлгүй дээ. Нэгэн цаг үед надад мэдрэгдэж байсан халуун -хүйтэн, хатуу -ширүүн, хайлмаг -царцмаг, хөвөн зөөлөн -сайран хатуу хандлагууд юмуу даа. Бүх хүүхдийг миний хүү, өвөөгийн хүү гэж дуудна. Дуудахдаа хушуугаа цорвойлгоно. Нүдэнд дулаахан гэжж… ёстой л буян нь дэлгэрсэн хүн гэж ийм байдын болуу. Цэцэрлэгийн хамаг амттай сайхан хоолнуудыг тэр өвөө хийдэг байсан байхаа. Нэхх гоё том цагаан малгайтай, цагаан цамц, дүүжин цагаан өмдтэй бас. Саийхан хүн. Намайг хараад компоодноосоо жимсий нь хутгаж өгнө. Бусад хүүхдэд өхий нь би хараагүй. Гэхдээ бүр том том бэлтгэл ангийн хүүхдүүд мэдчээд надтай хамт гал тогоонд нь ороод бас жимс авдаг байсан хээ. Бүгдээрэнд нь атга дүүрэн хийгээд өгнө, толгойгий нь илээ л. Яагаад надад тэгж ханддаг байсий бөө мэд. Өрөвднө гэж баймааргүй ин, аав минь амьд байсан цаг. Хожим өөрий нь дурсаж бичнэ гэж мэдсийн болуу…

үргэлжлэл бий..

Хэвийн үед бєєр нь цуснаас бодисийн солилцоонд хэрэггүй болсон хорт бодисууд болох [[[азот]], креатинин зэргийг цуснаас шүүж шээс болгон ялгаруулдаг. Үүнээс гадна бєєр нь гормонууд ялгаруулан цусны даралт, цусны тєлжилт, яс хэлбэржилтийг зохицуулдаг. Гэтэл олон євчин, шалтгааны улмаас энэхүү бєєрний үйл ажиллагаа алдагдаж хүн бєєрний дутагдалд ордог. Бєєр цуснаас хорт бодисуудыг шүүж шээс болгон ялгааруулах үйл нь алдагдаж, хүн шээсэндээ хордож эхэлдэг, улмаар энэ нь ком, үхэлд хүргэдэг байна.

Бөөрний дутагдлын тухай жоохон ойлгочих санаатай http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D3%A9%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B4%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D0%BB -рүү орж харав.

Би сайн мэдкүэ. Гэхдээ маш олон хүмүүс, залуус, хүүхдүүд энэ өвчнөөр шаналж тарчилжаагаад нэхх удалгүй энэ сайхан хорвоогоо орхин оддог гэнэ. Аврагч байдаг. Аврагчий нь диализийн апраад гэдэг. Монгол улсын хэмжээгээр ердөө 5 ширхэг тийм апраад байна. Дунд нь хүүхдийн арьзмээртэй нь бараг байдгүүмүү даа. Исүүл ганц нэг нь ч юм уу. Энэнээс болоод маш олон хүүхэд өвдөж шаналж байгаа. Өвдөж шаналаад байх ч юу байхуу хоногоо хүлээн тарчилж байгаа. Миний, таны үр хүүхэд, дүү нарын нэг нь ийм болуул яах байсан бэ. Хүүхэд ч гэлтгүй хүн бүхэнд энэ апраад нь хүрэлцкүү горьдлого, шаналал, тэсэхэд бэрх өвдөлтийг хүлцэн хэвтжээдэг байх нь. Хүн л болж төрснийх, гэгээрдгүүмаа гэхэд амьтанд ач буян болж явуул насны бөгсөнд эдлэх буян …. биш юмаа гэхэд хэт нь үр хүүхдий чинь эдлэх жаргал болж ирэх нь дамжиггүй. Миний бие үзмэрч, хуурамч зурхайч нар болон үүнн сээгсий, бизнэсмээн лам нарыг үл ойшоодог ч үйлийн үр, энергийн солилцоо, хадгалалт, дамжуулалт гэдэг юманд итгэдиймаа.
 

          Залуусаа, болоогчдоо, уншигчдаа хойч үедээ, үр хүүхэд, ах дүү монголчууддаа буян хийцгээе. Диализийн апраад нэмж таван ширхэгийг оруулж ирий түхүү!!! Улсын мөнгөөр авах гэхээр иджуучаад байгаан бол залуус хэдүүлээ мөнгөө нийлүүлээд авы л даа. Ирээдүйн эрүүл, өндөр хөгжилтэй, ёс суртахуунтай, дэлхийн хэмжээний улсын иргэн байхыг та бид хүсдэг биз дээ. Эх орныхоо төлөө нэгдэе залуусаа!

ps: эх орныхоо төлөө нэгдэе гэдгийг талбай орж жагсы гэж хэлээгүй шүү. Мөнгөө нийлүүлж диализийн апраад авы л гэж тэгссиий……

2-р ps: Хандивын данс нээгээд ажил хэрэг болгохын төлөө зүтгэнээ.

Шинэ болоог www.cypcyp.wordpress.com
Танин мэдэхүй, амьдрах башир болоод хашир аргууд бүхий шинэ ертөнц.

         Сайхан өвөлжиж байна уу Монголчууд минь. Дахин уулзжаагаадаа баяртай байна……, зааа та нар ямар намайг ялгах биш дээ, нодлингийн өвгөн мөнүү бишүү гэж. Би саайн. Бүх юм сайн байна. Харин ямаа хөллөөд явсан чинь хоцронгоо алдлаа. Танай парламент энэ жил  “таныг заавал ямаатай цуг харахыг хүсжийн” гэсээр байгаа л тэр. Тэгсэн, явдгүү туучийнуууд байшд. Осголоо бээрлээ, эсэргүүцжийн, зулын гол болно энээ тэрээ гээд. Сүүлдээ тэднүүсийг чарган дээрээ гэвтүүлж өөрөө чаргаа чирээд явлаа шд. Тэр битий хэл ноолуураа самнуулцаан гээд миний гувцыг аваад нөмөрцөн гээ л сэтгэчих. Ямаанууд чинь яацын бэ? Та нар зүгээр биз?

         Заза гол юмандаа оры, нэг захиа байна надаа. Хэдэн бацаанууд илгээсий. За захианд ч булуулжээдэг хүн дээ би. Тэхдээ яахуу, дашрам гарсан дээр нь энүүний хариуг нь одоо синхроон өгөөтий. Захиа ч захиа, бөөн л асуулт. За, энэ вайна.

         Сайн байнуу өвлийн өвөө ааваа, та хэзээ ирэх вэ. Таныг бүтэн жил хүлээлээ гэнээ. Хм! Би тийм өдөр болгон ирчмээр харагджийн уу? Наад үгээ тэр солонгост байгаа аавдаа л хэл.

         Бас юүгнүү: та даардгүү байхаа тээ ч гэх шиг. Амар юм бодхы. Хаа холоос, хар хүйтэнд таанрыг гээ л осгон алдаа л иржийн. Ууг нь танайд ороод сайхан дулаацаад, халуун хоол цай иджуугаад, гарахдаа гарын бэлэг аваад ай.. бас тэхийг хүсжийшдэ би чинь. Гэтэл яажийн. Гэрийн чинь  үүдэнд дэвкцэж дэвкцэж ордог хүн шүү дээ би. “Цан хүүрэг татуулсаар…” гэж  хэзээ ч хэн зохиоцын. Цан хүүрэг татуулах гэж л өөрийгөө зовоожийн…. Нас яваад сүүлдээ дулаацxаан ч байлаа. Даарсан ч даараагүүм шиг байх гэж гүрийгээд, шөрмөс татаад хөшцөрхийн. Нэг л их сайхан халууцаж улайсан өвгөн байдаг уу би. Хэ хэ гүрийгээд минчийцэн байгаа нь тэр шүү дээ.

         За дараагийн асуулт: та нээрээ яг буга хөллөж ирдэг үү? …. Зүрх ёгхийгээ явчлаа. Муу хэдэн буга маань нүдэнд харагдчлаа. Ташуурдуулсаар байгаад өгзөг нь элмээнтийн дэвтэр шиг хээтэй болцон амьтад. Та нартайгаа хойтон жил цуг явна байгаа гэж найдаад “та нар шүү, цоглог шүү” л гэж хэлий даа. За тэр яахуу, жил ирэх тусам улам их хадуурчий шүү.

        Дараагийн асуулт нь юүгнүү. Та яагаад гэрлээгүүн бэ гэнээ. Хэхэ яаж мэджаагаан. Хэн намайг гон бие гозон толгой гэж цуураад байна. Эмгэн маань жил болгоны өдийд намайг үгэлж үгэлж явуулдын. 600 жил болжийн. Тэгээд баахан юм захинаа бас. Шар тос, эсгий гутал. виагра..a юүвлээ юүү.. за өөр юм ярий. Xэхэ, эмгэнээ гэнт муухай санах чинь. Намайг одоо харжаагаа. Хараанаасаа салганаа нэг байхгүй, хар гэж аймар. Хөөе эмгээ! …хэхэ. Хөгшин нь томоотой явжийнаа! За хараагүй ч байж магад, залуудаа ч бас энд тэнд… хэхэ. 12 сарын сүүлээр олдсон хүүхдүүдээс суутнууд олон төрдгийг мэднэ биддээ.. заза ер нь үг олдлоо.

         За дараа нь юүүгжийн.. Цасан охин танай охин юм уу эхнэр чинь юм уу гэнээ. Даапаалжийнуу? Тэгдэг бол сайхан л байна. Харамсалтай нь тэр миний ач охин л доо. Хүүхэд томрох ч лүд шүү дээ тэгээд, та нар ямар мэдкүү биш. Хөлөө гаргасан юүүбк өмсчөө..өө л. Шинэ моод чихшиг. Тэгээд даараадийн гээд надтай бэлгэнд ч явахаа байсан. Энэ дашрамд ач охиндоо хандаад: яг одоо хаана явнаа чи! сайхан мэдээрэй!..   гэж хэльяаа.

         За өөр энэ захианд юүүгжийн. Та ийм хөөрхөн өвөө юм чинь өөрөө дандаа аз жаргалтай явдаг байхаа.. гэнүү. Ишш хүүхдүүд минь дээ. Заа яахуу, ам нээвэл уушиг нээ гэж. Ярий л даа: Зарим хүүхдүүдэд ч яахав бэлгээ өхдөө гэрт нь зочлоод өгчнө. Гэтэл ихэнхи хүүхдүүдийхийг өхдөө би шөнө унтжааахд нь сэмээрхэн өрөөнд нь ороод өлгөчдий шд. Тэрэнд л их зовлон байдийм даа. Өчигдөр яасан, 3-р хорооллын Болдоо хүүгийн бэлгийг орных нь толгойд өлгөчөөд гарах гэсэн нэг муу жижкэн хав гарч ирээд гуталнаас зуугаад авдаг байшд. Гү яахав ганц дохио л унтуулсан л даа. Завшааныг ашиглаад,  “Болдоо хүү минь танай хав өдөржин унтаад байсан бол, тэр чинь би шүү, соорий шүү” гэж хэлий. Уржигдар яасан. Баянзүрх дүүргийн Цацрал охиныхоос гарах гэжээтэл гэрийнх нь дохиолол дугараад зүрх амаар гарангаа алдсан. Гэтэл өнөөдөр яаав. Налайхын Билгүүн хүүгийн яндангаар нь арай ядан ортол хамаг хувцас хар алаг болцон. Гэтэл Билгүүн сэрээд өрөөсөн нүдээрээ харснаа “Хоо, сүүпэрмээн! гэж авчаагаам даа. Ум хумгүй буцаа л яндангаар нь зугтаасан. Бүр пад хар болсон. Гэтэл гадаа байсан дөрүүн сөөсгөр банди хараад ” Байтмээн явжийн” гээд, шүгэлдээд. Заа тэгээ л ханаар авирчаахад харчxым бол Спайдэрмээн гэнэ шүү дээ.

          Энэ ч гайгүй. Нодлин бүр цагдаад баригдсан гээд бод доо. шуудай үүрчээд айл руу сэмхэн орж гараад байгаа өвгөн ямар л олигийн харагдав гэж. “Өвөө нь өвлийн өвгөн байнаа, жинкэн өвлийн өвгөн” гээд байхад л “түгүүл би цасан охин байна” гээд явуулдгүү. Бас л дохиураараа хэрэглэж салсы шд. Уржнан нэг хөөрхөн хоёр ихэр охины бэлгийг өхгөж гэрт нь ороод. Яг бэлгээ тавьчаа л гарах гэсэн, өрөөнийх нь үүдэнд ээжид нь таавчигаар дэлсүүлдийм даа. Хаагуур тэнээд ирэв чи гээд алангаа алдсан. Зайлуул өөрийнхөө өвгөнтэй андуурсын байнлээ. Хэрвээ Чихрээ, Жимсээ 2-н аав нь одоо намайг үзжээвэл ” Чиxрээ Жимсээ 2-н ааваа! гэртээ эрт харьжий ” гэж хэльяаа. Ер нь ганцxан ээж нь ч таавчигаар нулькаад байдын биш. Заримдаа аав нар бас ширүүн шүү дээ. Заамдна, сахлаас зулгаана. Энэ хэнбээ гээ л … яаая. за энийг яриад яахаав дээ өөр сайхан юм ярий…

         Захианд, өөр юүгжийн. Яаж тан шиг алдар цуутай болох вэ…  Хм! Алдар цуугаа ч хат. Тийм л юм бол та нар надаа ганц хөшөө босгочих нь яагаав! Худлаа энд тэнд нэг царай муутай цасан өвгөн хийхээс хэтэркүү. Тэр нь тэгээд би юм гэнэ. Боль за! Бага шиг дарлаарай. Тэр луувангаараа өөрсөндөө тийм хамар хий за! Тэр хувингаа бас өөрсдийнхөө толгойд угла! Харсаар байтал чинь би тийм гатцан гөсрий мөчир бариад явжийнуу….

        3аза тайвшры даа юун дээр явжаагаа билээ?.. -Хүе, миний охин! (цасан охин орж иржийн ) хаагуур яваад ирэв. За энд зогсжий, өвөө нь хүмүүст захиа уншиж өгжийн.

        За тэгээд миний зовлон их ч гэсэн бэлгээ аваад баясан хөөрч байгаа хүүхдүүд та нарыгаа хараад хамаг юм мартагдаж улам залуужих шиг болдын. Хүүхдүүд та нар үгүй сэн боллл…. …. би ажилгүй суужаахгүй юу. Энэ жил сайхан жил байна. Монгол улс олимпоос анхныхаа алтан мидаалыг авлаа. Би аззтай өвлийн өвгөн. Энэ бол аззтай цасан охин…, (- ёоо ёо л доо, та наад хуруугаа!) …энэ бол аззтай…. аа өөр хүн алга уу. Бид нар бүгдээрээ энэ жилийн азтай хүмүүс. За ингээд хүүхэд та нар минь үргэлж аз жаргалтай, баяр хөөр дүүрэн байх болтугай. Аав ээж нар нь ч бас азтай онгодтой, хийморьтой байх болтугай.  

      Шинэ он ч яах ийхийн зуургүй гарлаа шүү. Бичлэг ч оруулсангүй нөр их удлаа. Уургагүй хүн загас яаж барихуу дээ. Уургаа авчаад харж бахдаж суусаар байтал бас ч гүй хоног хугацаа өнгөрчиж. Андууд минь сайхан байцгааж байнуу. Шинээ оны..ый мэнд!!! Хуучин оноо цэгнэж, алдсан байгуул нь сайн цээжилж аваад ирэх жилдээ үл давтаж. Оносон байгуул нь бас сайн тогтоож, ирэх жилдээ улам ахиулж, санаа бодол, ажил төрөл, амьдрал явдлаа санааныхаа зоргоор сайтар цэгцэлхийн ерөөл барий! Шинэ ондоо нэгээхэн ч болтгуай шинэ ололт амжилтгүй ордог хүн гэж үгүй. 2008 он улсын маань хувьд баргар хар үүл хуралдсан өдөр байсан ч цэлмэг хурц дараагаар нь ээж гэрэлтүүлсэн, муугаасаа сайн нь давсан сайхан жил болж өнгөрөв… гэж би бодоо л суужийн. Тэр хямрал энэ тэр яахвээ.
       Миний хувьд бас ч гүй амжилт, адал явдлаар дүүрэн л өнгөрлөө. Хамгийн онцлууштай нь барин тавин байдаг байсан хообий маань нэлээн өргөжиж, цаг зориулж гаргадаг ажлын дайны юм болж хувирав. Номын ах нартай холбоо тогтоож, сайн сайхан үгий нь дуулж яваа маань хэн бүхний хүртээд байдаг ивээл биш байх. Блог ертөнцөд гүн автаж кийбоорд нэгт ахан дүүстэй боллоо. Зүс царайгаа харалцаагүй ч зүрх сэтгэлээрээ олголцдын.
      Хэлний күүрсэд сураадаа бас. Хэхэ. Номын дуу сонсолгүй 7 жил болжээ. Үзэг барьсан паривгар гарт мээн, үг холбох аргы..ыг заажаагаа багшдаа баярлахаас. Гадаад хүн тийм юм мэддиймүү гүү юүү. Манайхан л ном мом, багш магшдаа мөргөнө гээ л тэгдийн. Зиа тэгээ л өөр юу ч байхуу дээ. Гэр бүлийн хувьд бас л олон янзын явдал хөврөө л. Зах зухаас нь дурдмаар байвч ингээд зогсы доо.
Ингээд таа нартаа аз хийморь, амжилт бүтээлийн дээдийг ерөөе өө!!! Ирэх жилдээ ажил бийзнэсдээ амжилт олж, алт мөнгийг хураана гэж балайгий нь авахын бас нэг ерөөл өргөн барьяааа!!!

        Талбай дээр суулт хийжаагаа улсуудыг харж жоол суужаагаад бааранд сууж байгаа найзууд руу гаа ярьлаа. Дараа нь компютэртээ шинэ параграам суулгав. Марткуу гэж нэрий нь тархиндаа бат суулгалаа. Лаагр явахаар болж пүүгээгээ янзалж аваад машиндаа суув. Сүнгэнүүлдэг баатар болсон чинь лаагрийн замд машин шаварт суучлаа. Хэд хоног нар гархад тэр муу шавар хатаж доошоо суухгүй яах вээдээ. Хэн гуайн ач дөрүүн настай хүү, овоо томроод хүний санаа суучxаж, эцэг эх нь гэж 2 годгор хүүхэд саяхан л сууж байсан даа гэж тэднийд очоод ирсэн ээж маань хэлэв. Харин байшингийх нь суурь ар талаараа хөрсөнд суугаад байна гээд хэн гуай өөрөө яаахаа мэдкүү сууж байна гэнэ. Гүэ тэр муу суумгай хүүгийх нь гарын дүйтэйг яана гээ л ээж маань жаал хуучилж суулаа. За тэр яахуу ааль түрүүчийн цагаан сараар хийлгэх байсан суудал салгах гээч юмаа янзлууллаа өнөөдөр. Завилаад сууцан ламын тарганыг. Гандангаар пиг хүн, суух нь сууж зогсох нь зогсоод оочирлож. Дээд хүн нь суудлаа олкуу вол доод хүн нь гүйдлээ олкуэ гэж яасан ч үнэн үгэв. Өөртөө, хажуудахдаа, цагдаадаа, төрдөө, ирээдүйдээ итгэх итгэл нь салхинд хийсчээд мэргэн лам л бараадаж гандангийн үүдийг сахиж суудаг олон их болж дээ.

       Нүдээ үзүүллээ, угаасаа муу л даа. Нэг л их лийнз зүүсэн хүн. Гаднаасаа бол борпээсэр шд. Дотроосоо вол тэгээ л… за мэдкүэ тэр ч яахуу. Тэгээ нүдний эмлэгт очлоо. Нэг юман дээр эрүү тавиулснаа ийшээ хар гээд дуран ойртуулжийн. Тэр лүү нь шагайлаа. Тэгсэн эмч “за хараарай” гэнээ, хараад вайхад.  Би ч “харжийн” л гэлээ. Тэгсэн “бүр том хар даа” гэж авчийн. Тэхээр нь “аа арьс нь хүркүү вайнаа л” гэсэн. Цэгэн нүдтэй байх ч бас туучий юмаа. Тэр эмч тэгээд үзж үзж хэлжийн. “За чиний нүд маш сайн, байна, яахуу холын хараа жаахан муу вайна. Тэхээс эрүүл нүд, санаа зоволтгүй. За сайхан тохируулноо, түр хүлээжийгаарай, ямар нэг юм уухуу?” гэж мэгээ л. Юугаа ч уухвээдээ. Пиав арай байхгүй л вайх. Тэгээд дараа нь: “за чамд зөвөлгөө өгий, чи энэ энэ нүдний шилний хазар очуул илүү хямдхан, энд энд очуул үнэтэй гэхдээ сайн хийх ба гоё араам авч болно. Гэхдээ тэр хямдхан нь чигсэн бас сайн. Дараа нь асуудал гаруул эргээд ирээрэй…..”
       Кү нээрээ. Сайхийн тээ. Дурсамж сэдрээдэг вайшд энэ явдал. Дээр нэг эмлэгт үзүүлсиймаа би. Хаалгы нь тогшоо л. Эмч тэгсэн чинь “за ор” гээ л. Тэгэнгүүтээ эхний аруун минуут хэн нэгэнтэй утсаар яриа суучды. Тэгснээ үзлэгийн явцад утас нь ахиж дуугараад, аваа л таг. Яасан ийсэн Чимгээ Ганаа энээ тэрээ гэж цуураа л. Тэгснээ за яасан билээ гээ л. Кино ярьжаагаа хүн шиг ай. Дараа нь оношоо тавьжаагаан. “За чамд 2 жилийн нас вайнуу гүү юүү” гэж ирээ л баахан эм бичиж өгөнгөө худалдаж авах ёстой аптийкий нь заагаад өгчнө. Тэндээс нь л авкуу бол 2 жил ч хүркүү чадарлаа. Нэлээ үнтэй вас. Багаар бодход бараг нэг айлын хагас сарын хоолны мөнгө байжаах жишээтэй. Ирзээвтнийхээ доор нэрээ тод бичxээ марткуэ. Аптийкийн хүн дараа нь орлогоосоо илүүчлэнэ ай. Тэгээ л тэрийг л авкуу вол үхэх баахан эмтэй болсы шд. За мэдкүэ, тэгээ л уугаа л вайсан уугаа л вайсан. Сүүлдээ ходоод өвдөөд. Тэхээр нь ардын эмчилгээ хуслаа шд. 38 гараадсын эм гэж дуулаа л виз дээ. Тэр ер нь зөв болсон байх гэж одоо хэр нь итгэдэг. Лав л дөрүүн жил вайж л вайна арзайгаа л. Ноорм гэтрээд 2 жил болчиж. Гэхдээ одоо удкуу вайхоо эмчийнхээр вол. Тэрнээсээ өмнө хэдэн үгээ үлдээе гэж бодхы. Юмыг яаж мэдхүү, яг над шиг бацгаанууд байжаах чим билүү.
        Энэ эмч нар нээрээ янзүрийн давхрагын янзүрийн орлоготой улсуудыг муухай дарамтлжаагаа шүү тээ. Нийгмийн хамгаалал манайд байхгүй ээ. Итгэх хүн байхгүй. За аав ээж 2 бол хорлохгүй баталгаатай. Өөртөө вол вас л ай, итгэх хэцүү болсон цаг шд. Гэхдээ л амиа өөрөө л аргацаахгүй бол харанхуй шүү дээ. Бүрхэг. Үзүүрт нь гэрэл ёлтойжаагаан гэсэн харанхуй хонгилын. Хэзээ ч гэрэлтэж эхлэхийн бөө мэдээ. Таануусд гэрэл харагджээвэл хэлээрэй. Мань мидкүү чээж магадгүй шд. Хараа муутайм чинь.

         Их сургуулийн хэлний бэлтгэлд яваад нэлээн хэд хонов.  Финлаандаас ирсэн гарыг эс тооцуул манай эрээвэр хураавар нөхөд бүгд л маний адил “хөгжиж буй” орных байхым. Тэр Финлаанд тэхдээ зүгээргүй ээ. Хамаагүй эс тооцож болкуу зус вайлээ тэрчэн! Тооцы тооцы. Өвс татцан гэмээр нөхөр. Яджаахад уруул дороо пийрсинг шаацан, үс мүс нь одоо чероокий юмуу хаашайн. Зурвас залаа тавиад үлдсэн талбайгий нь хусцан. Бас их ганцаардмал. Хэнтэй ч ярихгүй. Ичимхий имшиг байлээ. Тэр бид 2 газар тэнгэр гэсүүг.

         Бас нэг Нипаал гар байна. “Танайх чинь Балба байхаа” гэсэн чинь “гүү!” гэж гүрийдэг вайшд. Цаасан дээр бичиж үзүүлсэн чинь “аан Палпа гэдийн” чихшг. Хэлэхэд ямар ч ялгаагүй байхад. Тэр нэр нь жоохон тааруухан нэр юм шиг байгаан. Хүнд нэг дургүй хоч байдаг даа. Тэгээд “танайх хаантай билүү” гэсэн чинь бүүр ихээр  “ГҮҮҮҮ!!!” гэж гайхаад таг. Чи эмэгтэй юмуу гэцийм шиг. “Гү танайх чинь хаантай байсий шдээ” гэж тулгавал “аан, урьд нь байсиймаа” гэж авчийн. “Хэзээнээс больций” гэсэн чинь “2 сарын өмнөөс” гэж  наасан. Тэгснээ “одоо манай орон бүгд найрамдах улс” гээ л пионорт элсжаагаа хүүхэд шиг авсышд. Иджуудаг хаан байсын байгаа виз, хэн мэдхэв.
          Тэр надаас ажил асуусы. Олуул утсаар ярий гэцэн биш өрөнд орцноо өнөөдөр мэдэв. Өдөр бүр асууна. Тэгсэн өнөөдөр бүр “яагаад надаа ажил олохгүй байна” гэдэг байшд…. Бас тэр 2 өдөр тамхиа “мартаж” ирсэн. Өнөөдөр бас над дээр  нэхх сайхан инээж ирээд “чи тамхи татах уу” гэсэн. Тэхээр нь “өнөөдөр би таткуэ, хоолой өвдцөн” гэсэн.  Тэгсэн юүүгсэн гээ: “түгүүл тамхиа авчирсан уу” гэсийшд. Хүн хөрвийн аргаар бойжиж болно л доо. Тэхдээ энэ арай бишээ тээ. Бантаад ширхэг тамхи өглөө шд. Тэгээд  “өнөөдөр банк каартаа эвдэлцэн чинь мөнгөө авч чададгүй ээ, 3-4 хоногоос л шинээр авна даа” гэж хуучлав. Хэ!!! Би тамхий нь төдий хүртэл залгуулах бас нэг өртэй болчжаагаам байх. Гэтэл миний тамхи өнөөдөр дуусцан, маргаашнаас тамхиа хаянаа гэцэн байгаа. Хэхэ кайфтай тамхи хаялт бас байдаг л юм байна. Хаяад вайхчум алга. Би угаасаа ордгүү ин. Хэчнээн ч жил тамхи татав. Тэгснээ хэчнээн өдөр сар татахгүй явна. Шилжилтийн насныхан шиг л биеэ гайхаад өнгөрхий. Зиа тэр балба яахвээ, Над мэтийн “юм үзсэн” гард бол цочроод байх мэдрэмж биш вайна. Гэхдээ манай залуус шал өөр болжаагаа шд одоо тэ. Юуун тэр балай балба! Тэрийг маргаашнаас хөөе балбаа гэж дуудна гээ бодцон байгаа. Жинкэн нэр нь хэнчилээ. Сугарнаа л гэх шиг болсы шд.

           За тээр ч гайгүй! Өнөөдөр нэг араб нөхөр (Эгипт) намайг Монгол гэж сонсчоод “аан таануус манай лалуудыг алжээсэн” гээд гараа зангидав. Яджаахад нүргэлсэн чанга хоолойтой зусав. Ангийнхан сортойгоод ирлээ, сонирхолтой ярианд. Тэхээр нь “харин тиймээ, уучлаарай” л гэсэн. Тэгсэн ахиа л “манай лалуудыг Монголчууд их алсан, одоо чамайг алнаа” гэжийн. Алиалаа л байгаам л даа санаа нь, гэсэн ч гэнт эгдүү хүрээд анги дунд: “манай Монголчууд лал, католик бүгдий нь алж байсаан, 100 жил бүх дэлхийг, 200 жил тал дэлхийг эрxшээлдээ байлгасан, бүгдээрээ уучлаарай” гээ л тавьцан. Хөөрхөн л хошин шоу болов.
         Анх багш биднийг бүртгэж байхдаа бүгдий нь хаанаас ирсний нь асуусан боловч намайг асуухкуу хөгийн зан гаргасы. Хятад гэж бодоо байлгүй. Дараа нь Коосоовоо энтрээс ирсэн хэдэн гарууд намайг Монгол гэхээр хятадаар ярьдаг уу, уншдаг уу гэж их дээрэлхсийн. Би зүгээр л үгүй гээд орхисий тэхэд. Үгүй гээд вайхд л хужаа ханз харуулж бариа л. Тэгээд тэр нийгмийн бухимдал өнөөдөр тэсэрчүү яачуу.

           Тэгээд яджаахад дайран дээр нь давс нэмсэн нэг явдал болхым. Өнөөдөр ангийн хананд нэг газрын зураг өлгөцөн байлаа. Завсарлагаанаар нөгөө хэд чинь тэнд шаваа л өөрийхөө улсыг харкаа л зовцорхын чааваас. Хэлбэр энтэр бол вайхгүй шд. Бүдүүн фалмаастраар цэг тавьцан төдий. Улсынх нь нэр багткүү энтэр. Эхний үсэг нь багтана. Тэгээ л Коосоовоо энэ байна, Хорваат энэ байна гээ л ам уралдаа л барьжээсэн балныхаа үзүүрээр заахын. Тэгсэн цоглог дуутай нэг  Ширийлаанк охин “Артаньян танай улс хаа байна” гэж цангинуулдын. Тэхээр нь барьжээсэн хуйлаастай дэвтрээрээ заалаа шд. Монголиа гээд дээр нь палийтал авцан байхын яджаахад хэхэ.

           Улсуудыг сэргээх гэдиймүү багш заримдаа хэн нэгнээс нь “энэ үгийг танай улсын хэлэнд юүгдэг вэ” гэж асууна. Тэгсэн өнөөдөр надаас асуулаа. Хүүхдүүд амандаа “скүүтэр, энэ чин интэрнацнаал үг” энтэр гээ л шивэр авир хийлджийн. Тэр нь жонгинож явдаг жижкэн моцийкл. Намайг бас тэгж хэлнэ гэж бодсон уу яаасс. Гэтэл гээв гэнт “мянгын дугуй” санаанд орж энтэр. Юм нээрээ заримдаа муухай харваж орж ирхий.
 Зиа зиа эхний гуруун долооног иймэрхүү л сонинтой байндөө… гэх гэсэн чинь ганцxан өнөөдрийн сонин байшд. Заримдаа адал явдал ихтэй өдөр гархы.

Өнөөдөр хэд гуруун морьтой хөшөө харав. Сайхиймоо. Хүнээсээ илүү морь нь ч сүртэй харагдах шиг. Хэтэрхий өндөр болохоор хүнийх нь нүүр харагдахкуу байх шиг байгаан. Тэхээс бас л баргар царайтай аймар эрцүүл байгаа л даа. Хүмүүс мориноос жижкэн толгойтой, бас яджаахад гавтгай нүүртэй ин. Морь бол урагшаа гарсан сүртэй том нүүртэй шд. Яджаахад хамрых нь нүх том, сүр оруулжийн гэж ярихым алга. Царай нь харагдхын хувьд ч хүн мориноос тод үзэгдэх заяагүй ээ гэж. Уруу нь харуулж бариул юу ин гэхээс. Тэхээр бас хөлөө сарвайтал өргөцөн морь инээдтэй харагдах байх даа.. Хүн нь ч гайгүй л дээ, акарваатчин хүн алийг тэр гэхүү. Заза худлаа худлаа.

Ер нь бол вайнаа. Жанжин хүн байлдааны бус цагаар, гэр мэртээ нөхчсөн бол морь нь зүгээр дөрүүн хөлөөрөө зогсжээдийн гэсэн. Байлджаагаад шархдсан нь эдгэхгүй байсаар байгаад нөxчсөн бол морь нь өрөөсөн хөлөө өргөцөн, харин байлджаагаад шууд амин газраараа будуулж, харвуулж нөхчсөн бол  урд хоёр хөлөө дээш цоройцон байдийн гэнлээ. Олзлогдож яваад үхсэн бол яадгий нь мэдсэнгүй. Бас сураггүй алга болсон бол яадаг нь тодорхойгүй байна. Энэ хөшөөний морь ярьжаагаа шдээ. Жинкэн морь нь тэгээд зогсоод байжээдэг гэж бодсон уу гүү юүү. Тэхээр эзэн нь азгүй байх тусам морь нь сүртэйгээр мөнкөрхөнь байшд. Тэгээл өнөөдөр нэг хөшөө хараа л “аа энэ нөхөр байлдаж яваад чадарж зайлуул” гэсэн шүү юм бодоо л, өөр нэгийг хараа л “аа энэ гард эмлэг домлого тус болсонгүй ээ” гэж яриа л явжээлаа. Манайд нээрээ морьтой хөшөө юу билээ гэж бас бодлоо.

Хамгийн түрүүнд Сүх жанжны хөшөө санаанд оржийн. Өрөөсөн хөлөө өргөцөн байдаг билүү. Байлдаанаас олсон шархаараа явждээ тээ.. гээ л бодох гэсэн бас болкуу байнаа. Сүхбаатры чинь нэг тавган малгайтай лам ирээд хоролчоо биз дээ. Тавган малгай нь үстэй энтэр. Тэгснээ та.. хурдан эдгээрэй гэж мэгээ л тээ. Тулалдаж яваад ханиад хүрцэн. Тэр нь явж явж тийм юманд хүргэлээ дээ гэжаагаам болуу. За хэн мэдхэв. Тавь мавин төгрөгөн дээрх зургий нь харуул ч бие султай байсан байж магадгүй ээ.

Тэр цэргийн сургуулийн өмнөх Дандар баатрын хөшөө түгүүл худлаа юмаа тээ. Тэр чинь цоройцон байдаглүү гүүлүү. Аа үгүү, худлаа сүртэй болхоос цоройгоогүй, яг цоройхжээдийн. Энэ одоо “эзэн нь дайны талбарт үхэн алдсан хүн” гэсүүг ин болуу. Дандар гуай саяхан болтол байсан хүн. Нэвтэрхий толь моль дээр зураг нь байжээдий шд. Морь нь аймар сүртэй хойшоо жоохон сууж мууцан, уургын морь шиг тээ. Тэгсэн аймар нойрмог царайтай наасс. Морий нь ярьжаагаан шүү. Эзнийх нь царайг санакуу байна. Эхэнд хэлсэн шалтгаанаас болсон биз.

Жуков! аа тэр чинь морь байтгуай өөрийн нь бөгс ч байдгүү ин. Өрөвдөлтэй хөшөө шүү, хэдий зантгар чигсэн.

ХААИС-н барилгын дунд бас морь байды шд. Зүгээр давхижаагаа морь. Эзэн нь бас л өвчнөөр явсан бололтой. Аа мидкүэ, зөнж үхсэн ч юм билүү. Гэхдээ эзнийх нь баримал байдгүй ин. Хайцарсий бөө мэд. Бодуул хулгай нь аваа биз. Эмээлий нь ч үлдээгээгүй байсан. Хур дэлтэй азарга байхыг бодуул Улаан сайдын морь юм болуу чихшиг…

Өөр морь юүүвлээ. Аа Цонжин болдог. Тасархай том тээ. Мориноосоо унасан баатрыг одоо яаж нөхчсөн гэхийн бэ. Лав л жирийн үхэл биш дэг. Ямар үнэг мүнэг хөөгөө явжээсэн ажилгүй гар биш. Мориных нь өрөөсөн хөлийг үл ялиг өргүүлчкүү. Нээх өндөр хэрэггүү л дээ. Яг байлджаагаад үхээгүй болхоор тээ. Гэхдээ л байлдкаа явжээсийм чинь.

Өөр морьтой хөшөө байдгүүмүү. Лхагвасүрэн жанжин .. аа тэр чинь морьгүй л дээ. Морьтой санагдаад байсы. Исүүл морь нь тэр ХААИС-н хашаанд байгаа морь байхоо. Манайд ямар замбараатай юм байхын биш.

Аа тийн Засгийн газрын ордны өмнө жамаараа чадарсан хоёр баатрын хөшөө бий. Хэн хоёрын болоо тэроёр.

Зааза ингэсгээд дуусчвуу. Аа баруун аймгуудын нэгэнд нь Амарсанаа баатрын хөшөө байдын байлээ. Нэвтэрхий толь дээр байдий шд. Тэр жинкэн мөрөөрөө явжаагаад чадарсан байхаа морий нь харжаахад. Хөөрхий Оросод ясаан тавьсан гэнлээ. “Булган сүүлтэй эх оронч” байж дээ, ингээд бодоход. Араас нь олон хүн тэнд очиж яснуудаа тавьцгаасан даа. Ямар аймар төгсгөл болчвоо.

Болоогоо мартсан Боролдой гэж байдагүлүү. Сар болснуу яаасс. Сонин юу байна. Надаар юмгүй ээ. Юмгүй ч гэж, жоохон юмнууд байвуул байна. Хэлний бэлтгэлд шалгалт өгсөн чинь нэг шат алгасаж дээшиллээ. Ажил дээр аяга угаагчийн туслах байжаагаад тогоочийн туслах боллоо. Манай гэр дөрүүн давхарт байжаагаад нүүж таван давхарт орлоо. Миний үс 5 милмийтр байжаагаад ургаж санж илүү болоо явчлаа. Манай хүү санж гаран өсч, эхнэрийн жин хил шахуу нэмэгдсэн байна. Гараафкаар зуруул бүх юм дээшээ харагдах нь байшд. Муу мэдээ алгаа. Дандаа ийм байвуул тээ. Олон л юм болсын байна. Жоохон боды, юу юу болчив.

Хэлний бэлтгэлийн шалгалт: 
Бичих, унших, ярих гуруун янзаар авдаг гэж сонсоо л өгий гэж бодсон. Орой болгон би гирманаар бичдэг хүн. Ажилдаг ирстраанаа орой бүр хааж явахдаа дууссан цагаа бичдийн. 23.30, 23.45 …. энтэр гээ л. Таануусд зүгээр тоо харагджийну. Надаа чигсэн. Гэхдээ шээф өглөө хараад амандаа гирманаар л уншышд эний чин.
Уншихдаа чигсэн гарамгай би. Чааталдаг хэдэн үсгээ танилгүү л яахуу. Тэр битий хэл би японоор ч уншуул уншна. Асашёру, Гохшуузаан энтрийн ханз нь гараад ирүүл шууд хэлнэ. Яриа бол яахуу дээ. Түүркүүдээс сурсан хэдэн хараалын үгтэй. Тэхдээ шалгалтан дээр багш юм асуухдаа толгой нь дохих маягтай хөдөлжээвэл тийн тийн гэж хариулаа л сэгсрэх маягтай хөдөлжээвэл гүү гүү гээ л байсан. Болчих шиг л болсы шд.

Тушаал яажаагаад дэвшчвээ. 
Аяга таваг угаах ч амархан л да. Машины нь дутуу унтрааж гаргаж ирээ л халуун таваг өөрөө хатангуут нь өрчнө.  Малч удамт монголчууд юмны хариулга маллагаанд сайн. Тавган дээр үлдсэн толбы нь шээфийн нүдийг хариулжаагаад түй түй гээд л арччна. Ингээд энэ хүү гавшгай хүү гэж бодсон уу яасан нэг өдөр намайг лууван гэрчээд өгөөчээ гэсэн. Ингээ л маргааш нь тогоочийн туслах болсон байлаа.

Байраа яагаад солих болов?
Гэртээ хариад хүүтэйгээ хөлбөмбөг тоглох гэхээр гуруун хөршийн зургаан өвгөн эмгэн зургуулаа хаалга балваад дарамтлаад байсын. Нүүдэл ч яахуу амархан байлаа, угаас удамтайн.

Үс яагаад уртсав.
Үсээ самнахаа байнга мартдаг тул самандгүү үсний истийл сонгосон нь учиртай. Харин хусуулхаас залхуурч явсаар санж илүү гарчиж. Ухаан богиносчоогүү байгаа. Одоо нэг ургац хураалт явуулкуу бол толгой том харагдаад, шавилхан биетэйг ч хэлхүү микрфоон шиг л харагдхын.

Хүүгийн өсөлт:
Ххэдэн чихэр боовы нь  дээтлийн шүүгээнд нууснаас л хамаг юм боллоо гэж боджийн. Гэхдээ дандаа өрөөсөн гараа сунгаж цоролздог бол ч горьгүү шүү, урт богино гартай болчих вий. Тархиных нь 2 тал бөмбөлгийг зэрэг хөгжүүлхий сэн.

Эхнэрийн биеийн жин ч хэвийн явдал л даа. Нөгөө хэний турсан яасан 2 яг тэнцэнэ ч билүү хэлсэн байдий шд. Дэнацагдорж гуай хүртэл. Захын аж байдлын зохиол дээр л ….эхнэр нь гэж бүдүүн шар ..бор… нөхөр нь гэж төв царайлсан чөргөрдүү эр.. гэхчлэн бичсэн байдаг билээ.
 
Зиаа зиа. Нухацтай бодсон чинь яасан ийсэн нь тодроод ирлээ. Ер нь юмыг нухацтай боджэээ…за.

  Би боддын: Кихоoт ноён гэдэг сайхан дуулалт жүжгийг манай театрынхан сургуулилж байхад сөөсгөр хөвүүн Б.Жагаа ийм сайхан гоолиг болох юм сан гэж харж зогсдог байсан нь худлаа гэж өөрөө баталсан юм уу.

Гэх мэтээр: Хажууд нь зогсох пагдгар хүү Ламбаад Сaанчо Паaнсо нь илүү таалагдсан ч юм билүү.

Түүнчлэн: Гэтэл үүний дараахан зүүн аймгуудаар “Ягаан гажид” моодонд орох үеэр Арвин хэмээх салаа гэзэгт охин хамгийн урд эгнээний урт сандалд ганцаараа суугаад үздэг байгаагүй гэж хэн хэлсийн ицсийцст.

Үүний хажуугаар: Хонгилдооныг ид гарчаах үед бие томтой Хүрэлсүх шиг сайхан залуус улсуудыг өвдөгдөж тохойлдоо л, болохгүй бол ганц ганц элэгдэж унагаа л хамгийн түрүүнд орж үздэг байсан гэх. Харин энэ бол баталгаатай.

Тэр ч гайгүй: “Улаан дарцаг” хэмээх сайхан кино бий. Тарагны тухай зэрвэсxэн гардаг даа та нар санжийнуу. Нэг хүүхэд учиргүй бүлт бүлт аваад байдаг? Тухайн үед ажил амьдралын гараагаа эхэлж байсан залуухан хүү Элбэгдорж түүнийг сэтгэл хөдлөн үзэж, амны фигүүрээ сайжруулж байсан гэхэд би лав гайхахгүй.

Явж явж: Хэдийд ч юмдээ дээхнэ, “Сэрэлт” кино анх хийгдчээд баруун аймгуудаар  гарч байх зуур бяцxан хүү Нядморжийн сэтгэлд Бумаа авгайн дүр хоногшиж үлдээгүй гэж.. хэн батлах юм бэ. Хуруугаа шүлсдэж байгаад дэвтрээ засчдаг нь хэний ч хүүгийн толгойд сэтгэгдэл төрүүлүүл төрүүлийшд. Бөх зүрхтэй нь хэд юм гэхээс. Одоо санахад нээрээ ч сайхан каадр даа тэр.

Ицсийцст: Mанай ерөнхийлөгч хойно суржаахдаа Леопольд мууранд нугасгүй байсиймаа гэвүл бүгдээрээ гайхахгүй дээ.

        За жоохон том том юм бичнээ алийн болгон тулга тойрхов гээд том сэдэв хайгаад интэрнээт орсон чинь баахан сэдэв байна. Америкчууд ерөнхийлөгчөө сонгохжаагаан байна. Энийг бичий гэсэн сонгууль гэдэг үг хараад дотор эвгүй оргисон тул болив. Орос Гүрж 2 байлдаад байгаамуу хаашаа юм. Бичий гэсэн чинь үнэндээ мэдэх юм алга тул ичээд больчлоо. Дэлхийн дулаарал гэж нэг асуудал байна бас. Харин дулаан хүйтнийг бол ч гадарлы шүү. Тэгээд энийг бариад авлаа. Дэлхийн дулаарлаа гээд энэ улсууд сандралдаад байхын… ууг нь сайхан л баймаар юм. Даарч хөрөхийн зовлонгүй, өвлийн гувц хунар авна ч гэхгүй тээ. Хурдхан шиг сайхан дулаарчаасай. Энэ нэг хүн мүн бол тэр цэнкэр түжүүркээ хананаа өлгөж үзмэр болгох байх даа. За тэгээ л ихэнх гаруудын хөл мөнкийн сайртай хоцорч энтэр. Өвлийн хэдэн сар аргагүйн эрхэнд гутал өмсч сайран тавхайгаа булбарайжуулдаг байсан бол тэр нь үгүй болноо гэсэн үг. Эсгий гутал баяртай, лоовууз баяртай, бээлий баяртай, нэмнээ баяртай. Миний хувьд нүдний шил цанткуу амар зүгээр. Тарвага ч бас ичкүү. Ичсэн зарим нь өтөж энтэр.
       Тэгээ л сайхан өвлийн гувцнуудаа өөр орон луу тусламжаар явуулаа л. Гү нээрээ хэн ч авхуу дээ бүгд дулаарцым чинь. Түгүүл сайхан шатаанаа. Түлээ хэмнээд хэдэн өдөр ч гэсэн тээ. Хар утаа л жоохон олгойдох байх даа. Гүү тэр түлээгэр ч яахуу дээ бас, аа нээрээ хоол хийх билүү. Аа үхсэн, хоолоор ч яадын цус, дулаарцым чинь сайхан жимс ногоо идээ л, аяндаа хар халуунд мах зах идэх хүсэл арилна виз. Орон сууцнууд паарнуудаа гаргаж хаяна даа баахан. Тэрий нь урагшаа гаргачихын сан. Нээрээ эртхэн шиг айлуудаар явж паары нь авна гэсэн гэрээ хийчдиймүү. Хагартлаа баяжна даа. Нэг сайхан дөрүүн талтай малгай хийлгэж авхым шүү. 1024 угалзтай ээтэн гутал нэгийг… бишээ 2-г хийлгээ л. Нэг мэдсэн нэг хөлтэй юм шиг бичцэн явжийн. За тэряху энэ одоо тэр дулаарал нь яг хэдэнд эхлэхийн болоо. Хаанаас зарлахын бол, таньдаг хүн амьтан байгаан биш байгаа  түгүүл жоохон эртхэн мэдээд авчхын сан. Хэдэн туучийнуудад паараа алдчих вий дээ. Өөр чэн юу байдаг билээ… Нарны тосны үйлдвэр оруулж ирнэ. Халуунд харалж хорчийсон баагийнуудад дамлы байз хиа хиа хиа. Бас баахан салаан таавчиг, хар шил мил ёоооё дэлхий хурдан дулаараасай. Гэхдээ гол ажил бол тэр паар л байна даа. Заза том сэдвээр бичий гэсэн биш бийзнэс олчуу яачуу. Өөр том сэдэв байна уу цаагуур чинь.

        Баахан удж удж л нэг юм оруулдаг болж….. Затээр ч яахуу. Өнөөдөр төрсөн өдөр болоод:

        Танилуудтай хамт гяттоолонд (chinese food) оров. Ойрд гяттоол идээгүй гөөмөн сайхан байв… идэж байхад. Харин одоо бол пиаваар даруулаад болоогдоод суужаагаа нь л сайхан юм даа, тэхээс худлаа цэрийгээд, мөнгө үрсний шинж алгаа. Хоолны газраас гараад явжээсэн нүд загатнахаар нь нухлаад яваад байсан гэнт халуу оргиод өрөөсөн нүдний доод зовхи хавддаг байшд. Одоо баруун нүд хагас аниатай. Тэгэнгүүт өнчин зүрх дуулдаг билүү Өрөөсөн нүд уйлдаг билүү гэдэг нэг дуу санаанд орхым даа. Нээрээ өрөөсөн нүдтэй бичсэн бичлэг олигтой юм болох нь уу гүү юү. Дуу санаанд орно гэснээс өнөөдөр хөрөгч онгойлгосон чинь дотор нь нэг ялаа бээрцэн суужаахы. Үхцийм байх гээд түлхцэн чинь нэг муу хөдөлмөр болжийн. Тэгсэн Сарантуяагийн тэнэг ялааны дууль дуу тархи руу харваж энтэр. Хөрөгч рүү оржаахдаа яахуу дэ тэр тэнэг ялаа…..! Ялаанд бол хөрөгч ганцxан худагтай нутгаас ч долоон доор шд. Нээрээ ялаа суужээсэн гэснээс ялаа малааны суужаагаа зогсжаагаа нь мэдэгдкүү тэнэг тээ. Хөөе энэ төрсөн өдрийн бичлэг яагаад ингэж аймар хадуурчийн!? Пиавнаас болжийнуу. Исүүл 20 хүрчлээ гээд онгироод байна уу.

       Нээрээ 20 насны өндөрлөгөөс харахад хорвоо дэлхий гэдэг чинь сайхан юмаа. Төрсөн өдөр гээ л нүдээ нээгээд харангуут намрын өнгө нь алаглаа л. Хамаг мал амьтан тарган, өнгө зүс гэж ванлий. Идээ ундааны шим гэж ид бүрэлддэг цаг. Хүйтний ам наашилдаг шд гэж үү. Аа тэгвэл өнөөдөр бас орон даяар паар ирдэг өдөр. Ялангуяа энэ жил тэгш ой (20) тохиож байгааг хэлэх үү (ээ..хэм!). Сороо ч сайхан залцан, наадмаа ч сайхан хийсэн, алтан мидаалуудаа ч сайхан авцан, сургуульдаа ч сайхан орцон. Болоогчин анд нөхдийн фотоонуудаас харахад налайсан сайхан намар гэдэг чинь эх нутгийн минь өнгийг засаад….. ай даа, санаа алдмаар болсон байна. Намрын цоохор ой, газраараа зузаан гэгчийн шар навчин хивстэй. Гунигтай бас тээ. Гэхдээ өвөл ч бас сайхан доо. Уулын аманд үргэлж дулаахан байдын сонин. Нэг модны нь ёроолд тойрч суугаад шорлог зажлаад зуу тойруулаад суух ч.. ай даа мөн ч ….. За хавар бүр гоё доо ер нь. Үнэр нь тээ! Хаврын урь шд тэр чэн. Хаврын урь гэдэг чинь тэр байхгүй юу. Айл болгон бараг анх удаагаа цонхоо онгойлгоно. Гудамжны чимээ ихсээ л. Хүүхдийн л дуу л даа. Ус мус шоржигноо л …. хэ. Өвлийн зузаан гувцнаасаа салангуут, тэгээd үнэр, дуу чимээ сэлтий нь мэдрэнгүүт сэтгэл өөрийн эрхгүй сэргэдийн тээ. Ямар сайндаа  “хөгшин хүн өөрийгөө залуу болсон мэт санаж” гэж Дэнацагдорж гуай хэлсэн байхуу дээ. Зун ч бас сайхшүүдээ. Охидын гувц нимгэрээ л гээлүү… за одоо болъёоо ууг нь энчин миний өөртөө зориулсан төрсөн өдрийн бичлэг. Пиавнууд намайг халаагаад байна. Пиавандаа чишлдээ. Өрөөсөн нүднийх л…
Нээрээ дээр гарсан тоонууд дээр аруу арвыг нэмээд нэмээд явчаарай. Зүгээр мөрөөдаж үзсийн.

Бушуухан нэг наадмын бичлэг оруулахгүй бол оройтох нь байшд.

Наадмаа гэж. 12-ны өдөр ёс юм шиг бороо орно. Бөхчүүдийн бор ууц хөлсөндөө нэг гялалздаг бол бороонд нороод бас нэг гялалзнаа гэж. Нар хур тэгширсэн гэж нэвтрүүлэгч нь дуржигнуулсаар байгаад тэгдэг байхаа. Тэнгэрийг ятгаж байшд. Уржнангийн наадмаар билүү дээ, нэг их ширүүн бороо орж, тэр борооноор Их аварга маань До. Ганхуягийг нэг их хөөдөг чинь. Юм юмаараа илүү гарна уу гэхээс дутахааргүй начин маань харин харимал аваргаас бэргэж ухарч гүйж байгаад нойтон өвсөнд халтираад уначиж билээ. Аварга маань юундаа ч тэгж шаралхсан гэлээ дээ байз, одоо мартжээ. Бөхийн өргөөний Нямдоржийн хүү Ганбаатарыг начинд зүтгүүлжаахад нь Ганхуяг “мэдэлгүй аваад” хаяцан ч гэлүү. Тийм ч юм байх л даа. Тэр байтугай юм болж байдаг ертөнц, тэр бөх гэдэг чинь. Гэснээс тэр Ганбаатар гайгүй явмар янзтай залуу байдаг шүү. Ууг нь тэр Мөнгөнцоож эднүүсийг нэг “үе” болж гарч ирэх нь үү гэсэн байхгүй ээ. Жижиг Сүхбат тэргүүтэй хэдэн залуу заанууд шиг гараад ирэх хүүхдүүд алгым байх да. Гохшуузаан маань их хуралд сонгогдов уу яав, энэ жил бас зодоглоно гэнэ дээ аягүй бол. Баруун талын засуулууд нь “аригаатоо…” гэжаагаад мань хүнийг цоллох юм гэсэн. Энд байна лээ исцнаар нь. За тэгээд хүн болгон бөхөд дуртай хойно бөхийн тухай зөндөө л бичих байлгүй.

Морь луу орноо. Барилдааны дундуур айрагдсан таван морийг цэнгэлдэхэд оруулж ирж цоллодын тээ. Цэнгэлдэх гэснээс багадаа 1001 шөнийн үлгэрийг уншсан биш цэнгэлдэх гэхээр инээд хүрээд байдаг байжлээ. Тэр номон дээр сээксдхийг цэнгэл үйлдэх гэж бичсэн байдийн. Төв цэнгэлдэх хүрээлээн гэж. Сонсохоор л инээд хүрээд хэхэ. Наадмын тухай бичлэг гэсэн, нэлээн дампуу болохжийн…, гол юмаа бичьяаа. Уул нь барианд орж байгаа морьдыг ойроос харахаар самсаа шархирдаг юм шүү дээ. Даанч истжоонд орж иржаагаа тэдгээр морьд тээр холоос харагдах ч гүй, цоллооч нь ч тэгсгээд гялс манас дуусчаад яваад өгнө…. тэр үйл явдал ер нь анзаарагдахгүй болоод өнгөрчдийм дөө. 2 сайхан том дэлгэц байрлуулчуул гоё байхгүй юу. Тэгээл морий нь ойроос авж маваа л, давкиж байгаа бичлэгээс нь хальт хальт харуулаа л. Мөнгө байхгүй л дээ. Гүэ юу….. байгаа л даа. Өөр хүмүүс авцан. За тэрчяхү, наадам болжаах чинь өөр юм ярий. Гүрээ ах маань сайхан тайлбарланоо. Баян ходоодны хүүхэдтэй ярьжаага энтэр нь гэж, хошуугаараа бараг тэр хүүхдийг ороож авангаа алдна хөөрхөн.

Сурын харваа гэж нэг эд байнаа. Бас хөөрхөн олон үзэгчтэй. Тэгсэн хэрнээ Монголчууд өөрснөө нэг их сонирхохгүй. Ямар яасан улсын мэргэн, гарамгай мэргэн энээ тэрээ гээ л дараа нь баахан юм болно. Сурын холбоо нь тэгээд бүтэн жил таг. Уул нь сурталчлаад, сээкц дугуйлан мугуйлан үүсгээд тээ. Түгүүл бас хөгжийшд. Гү байдаг л байлгүй дээ тиймэрхүү юм. Надаас дор хүн гэж хаа байхав. Уг нь сур харвааны орчин нэг сайхан тайван, амар амгалангийн орон шиг санагддийн надаа.

Уул нь маргааш наадам гээ л, хэдэн нөхөдтэйгөө айраг уугаа л чанасан мах огтлоо л, шинэ гэдэс мэдэс чанаа л ай. Зурагтын өмнө сууж бөх яриа л, судлаа л, маргаа л, мөрий тавиа л суужаах ч чухам Монгол эр хүний жаргал мөн дөө. Даанч би маргааш өглөө 7.30-д босдгоороо босч, өдөржин хоккээчин, дижичингээ хийнэ. За яахуу хэдэн сайхан уртын дуу утсан дээрээ хуулж аваад чихэвчээ зүүгээд зогсчино доо. Гү энэ чинь хоолой зангираад…. хувь заяандаа гомдож шаралхаад байгаан байх даа.

Наадмаар морины хүүхэд битгий ойчоосой доо. Мориноосоо ойчоод өвдсөндөө ч бус, “ойчоогүй бол түрүүлэх байсийм” гэсэн хор шараараа уйлж зогсоо улаан хацарт хөрслөг Монгол хүүхдүүдээ харахаар хоолой аргаад байдийн. Эвий гэж.
Хүлэг морьд маань битгий бахардаасай. Сайхан тунгалаг нүдний нь гал бөхөөд, ам нь ангалзан, амь тэмцэж буй Монгол морь. Хүлэг морь юм хойно өндийх гэж оролддийм. Эзэн хүн нь нулимсаа баран харамсдаг. Монгол хүн мориндоо дэндүү хайртай даа. Адуун сүргийн тоос нэг үнэрлэх сэн.
За тэгээд монгол түмэн минь сайхан наадаж, шавайгаа ханатал баярлан цэнгэх болтугай. Таасан бөх тань түрүүлж, уясан морь нь хурдан, тавьсан сум тань мэргэн байг. Сайхан наадаарай!

Ховдгийн гай гэж хөөрхөн кино гардаг байжлээ. Монголын анхны боодий биетэй залуу гарна. Тэгээ л алтан сүх мүх (хүний нэр биш, жинхэнэ алтаар хийсэн сүх) зөндөө л юм гардаг сан.

Эхлээд нэг боодий залуу байгаль иклоогт хор хөнөөл учруулцан явжээдийн. Худлаа зориуд камер луу харуулж булчин мулчингаа чангалнаа бас. Гэхдээ Болдын хажууд бол юучшлдээ. Тэгээ цангангуутаа худагаас ус уудий. Тэр нь юун ч өндөр устай худгав. Шууд тонгойгоо л ооэгг ооэгг (зээл үг шүү, асуувал эзний нь хэлнэ) гээ л уучна. Тэгжээсэн бүсэндээ гавчуулсан сүх нь ус руу цүлхийтэл унчжаагаан. Мань түлээчин яаж өөрөө унчаагүй ин. Араас нь баахан харна. Ойрхон харагдуул авах гээд байгаа болтой юм. Тэгсэн гээв гэнт худгаас нь лусын эзэн ч юмуу нэг хүн гараад ирнэ. Ус руу нь юм унавуу гүй юу ухасгээд гараад ирхийг бодуул их л уйддаг болтой тэр хүн.  Хар усан дотор хэнтэйгээ ч яриху дэ тээ, уйдалгүй ч яахуу. Түүний байдал төрхийг тоочих ану: тэрээр эрх чөлөөний хөшөөрхүү моодоор хувцалдаг боловч харин бамбарны оронд баахан “сүхнүүд” барих дуртай. Овор байдал нь хаалк шиг том агаад дифүүзр шиг чанга дуугаар ярьдаг ажгуу. Тэгснээ бас их шоглоомтой… Эхлээд алтан сүх гаргаж ирээд “энэ чиний сүх мөн үү?!” гэж асууна. Мань түлээчин эр эд мэддгүү хүнүү исүүл айсан уу “жа, миний сүх биш вайнаа” гэнэ. Дараа нь мөнгөн сүх гаргаж ирээд дээрхийн адилаар ярилцна. Хамгийн сүүлд нь өөрийнх нь муу сүхийг гаргаж ирнэ. Муу ч юу байху ган сайтай лаг л сүх байсан байх. Мань түлээчний нүүрэнд баясал тодрон сүхээ буцааж авлаа. Харин тэрхүү аварга эр түлээчнийг шударга хүн байна гээд алтан сүхий нь бас өгчдийн. Мөнгөн сүхий нь яадгийг мартчиж, өөрийнх нь сүхийг ч бас яадаг билээ мартжээ, соорий. Алтан сүхээр мод цохиж болдгүү болохоор өөрийнхийг нь өөрт нь үлдээсэн байж таараа гэж лоогикдов. Бас шидэт хөрөө мөрөө гардаг ч билүү. Тиймэрхүү нарийн ширийний нь сайн сандгүй ээ. Нээрээ соорий шүү нөхөд мээн!
Харин нутгийн бас л нэг алтан шар дээлт баян нөхөр (хаан нь ч юмуу мидкүэ гэснээс энэ алтан шар дээлтүүд яасан ч их юмдээ) энэ бүгдийг мэдчээд худаг орж алтан сүх авах гээд наачна. Шар дээлт зориуд ноорхой дээл өмсөж, өөрт байгаа сүхнүүдээс хамммгийн миаг нь сонгож аваад гарлаа. Муу сүхээ чулуудаад оронд нь алтан сүх авна. Хэдэн цаас хаяж их хуралд ороод хэд хэд нугалж авах нь. Гайхалтай адилхан сонсогджийнуу? За тэгээд мань хүн ойд очоод худаг руу нэг өнгийснөө сүхээ эв хавгүй гэгч нь чулуудлаа. Сүх нь ч сүх шиг живээд алга болсон, нөгөө том эр ч гарч ирсэн. Тэр нээрээ уйдцан гар аа, хүнээр тоглоод салку. Эхлээд өөрийнх нь сүхийг өгдийн. Тэгсэн мань баян тэрийгээ таньдгүй гэжийшд. Энэ хогоор яадийн гэснээ холоо шидчдийн. Дараа нь мөнгөн сүх өгнө. Тэгсэн “арай л биш вайна” гэснээ бас газар зөөлөн тавьж мавиад. Эцэст нь алтан сүх өгсөнд мань баян хөл нь газар хүркүү баярлаа л…… күү нээрээ хэд хэдэн орд газрын лиценз цохьцон ч юм уу, тусламжийн мөнгөнөөс нэлээдийг шууцан хүн л ингэдэг байх даа. Алтан сүх хараад мань баян ” энэ мөн байна, энэ яг …. яааг мөн.. ” хэмээн чичирхийлсэн юм. Хажуунаас нь хүн (сурвалжлагч) асуувуул “энэ угаасаа минийх, би шударга хөдөлмөрөөрөө олж авсийн” гэх байсан байх даа. Даанч асар удалгүй нэг их том гутлын хоншооор цухуйн гарч ирээд мань шар дээлтийг дунгуй хадтал өшиглөлөө. Түүгээр үл барам хамар нь нэлээн “зантайж, сартайсан” байх нь тэр. Худгийн эзэн гярхай нэгэн ажээ. Гэхдээ яг тэр үед худгийн эзэн түргэдсэн байж болох талтай боловч тэрэн шиг цагий нь олно гэж юу байх билээ. Тэгээгүй бол худгийн сан хөмрөг дундарна.
Харин та бидний сэтгэлд бас нэгэн “худаг буй”. Олон олон алтан, алмаазан дээлт нөхөд тэрхүү худагаас алт эрдэнэсий нь хаман сууна. Худгийн эзэд гярхай, хараагүй биш харсаар суугаа авч өшиглөх хөл нь тушаатай ажээ. Гэвч нэгэн цагт шударга үнэн ялан дийлж чөдөр тушаагаа хамх татан, тэрхүү парзийтуудын хамар дундуур нь өшиглөх цаг ирэх бөлгөө. Алт эрдэнсээ манан сууж, “өөрсдөө хэрэглэдэг” cайхан цаг айсуй гэдэгт итгэн сууна би. Ай хөөрхий гэж….

Энэ бичлэгт сүх гэдэг үг 26 орлоо. 76 хүргэх гэсэн боловч бичлэгийн үг өөрөө 77 тул боломж олдсонгүй.

Гярмааны хөлбөмбөгийн машин яасан пэээээ? Хаа байна тэр машаан тэрэгнүүд нь, тэтгэвэртээ гарч дунд сургуулийн бийн тамирын багшаар ажиллацгаавал таарна. Бооцоо тавьсангүй дээ харин. Нэг гар ойртож ирсмийаа уг нь. Нэг үзчих үү гэх нь гэсийн. Тэрхэн үед цааргалцийн. Болж л дээ. Дараа нь хожигдоод эхлэнгүүт гэдэн хөдлөөд нөгөөхий чинь хайсан олдоогүү ин. Бүүр болж.
Наадмын өмнөх өдрүүдийн Нарантуул зах шиг л байлаа фээнүүдийн талбай. Бүх хувц хунар шалгаж оруулсан. Зэвсэг болчихмоор бүхнийг хураасан. Зоонтог, лонх шил, сав суулга, тугны иш, хутга , буу, гарнаат, танк, онгоц….. Харин зоон дотор залуус пиаванд сэлж байлаа. Сэрийж ондойсон хүүхнүүд урдуур ардуур чихцэлдээд, халмаг залуус мэдсэн мэдээгүйн дундуур базаад…
Мань 2 Аазыг хараад улсуудын инээд хүржээсэн болуу… Эсгий хийх газар нохой хэрэггүй гэгчээр энэ муу хужаа нар энчээ юугаа хийдэг байнаа гээ виз. Болоогүй ээ бас хамар аман дээрээ Гирмааны туг муг зурцан ч байх шиг. Сэтгэл нь сайхан юм даа тээ. Намхан нуруу навтгар хамартай бядны дээрээс чинь пиаван бороо ороо л хэ. Хөл гар гэж зүгээр наалдан пад ай.

-Чи хаанаас ирсийн
-Монголоос
-woow! Нээрээ юу!!? Монгол гэж үү?
-(Монгол гэж сонсоо ч гүй байж, худлаа согтуурхаад ) Тиймээ Монгол.
-Би Монголыг мэднээ, бид нар ах дүү нар.
-(Мөн яриваа чи! Харах царайны бидоёр ах дүү л дээ хэ) Тиймээ бид ах дүү нар
-Бид нар Унгарууд байна, Улаанбаатар, Монгол… Гайхамшигтай!
-(Тийн байлгүй дээ) Пөөх тиймүү? Хөх толбо тээ?
-Тэгэлгүй яахав хаха
-хаха (Бөөн эрхий хуруунууд хэ)
Тэр хэдэн цагаан залуус бидний хоорондох дуу дуугаа авалцал тэр орчны нэлээд залуусын анхаарлыг татав. Тойрч шахцалдах тэр хавийн халамцуу залуус, адуу шиг хүүхнүүд хэсэгтээ л хөлбөмбөгнөөсөө хөндийрчлөө гэж…
Нигдгүэр үе дуусж улсууд пауз авч идэж ууж….Эднүүд нээрээ хэнэггүй нь дэнднээ гэж. Ийм ганган залуус хүүхнүүд хогийн сав налаа л идэж уугаад суучxым даа. Бас хажуугаар нь жоогоо моогооны оочир дийлдхээ болив. Харин ч хаа очиж эрчүүдийн нооль гэж нэг жижиг байшин дотор мал усалдаг онгоц шиг юмнууд тавьцан. Тэрэнд нь эгнэж зогсоо л болоо. Шахцалдаж ороод.. бүр болохгүй бол нөгөө юмаа дундуур нь цухуйлгаад шээсэн ч болно. За тэр ч хэтрэх байхаа. Эрчүүд үнэнхээрийн асуудал багатай улс. Тиймээс амьдрал бол нэг талаас эмэгтэйчүүдийн асуудлыг л шийдсээр байгаад дуусдаг эд болуу гэж санадын.
2-р үе эхэллээ. Нөгөөх л горьдлого, итгэл найдвар. Тэр олон улсууд гоол хийн алдаж довтлох, дэгээдэж унагах энтэрд чинь түрхрэн уулга алдах нь сүртэйм билээ. АААА….. ҮҮҮҮҮ….. гээ л. Маниус ч яахуу ганц нэг зайдас майдас авсныгаа мэрээ л пиаваа тэвэрчээ л зогсоод байна. Наадмын хуушуур идэж, айраг уужгуа муудаа.
Байдгүй ээ байдгүй нөгөө машаан тэрэг болтлоо хөлбөмбөг тоглосон гэдэг гарууд чинь дугуйлангийн хүүхдүүд шиг л пээцгэнжийн. Эргэн тойрон Испаан залуус, хүүхнүүдийн баярлан гашгаралдах, орилох дуун тасрахгүй. Ля ля Испаня аа…
Бас үе үе дойчлаааанд дойчланд гэж уухайлна. Нэмэр байдгүүм даа. Испаанууд сүүлийн минутыг түрхрэн тоолж эхэллээ. Хэдхэн сикүүндийн өмнө шүүгчийн шүглээр тасалдав. Удалгүй чих дөжрөм уухай хадаад явчлаа. Тэд европын аваргын цомыг өлхөөн олоод авсан нь энэ шүү дээ. Энд тэндгүй бүрээн дуу+уухай+испааня! +…..
Гярмаан залуус толгой гудайлгаж зогсоо л. Чимээгүйхэн шиг талбайг орхиж явсаар байна. Гудамжаар Испаануудын туг хийсгэсэн машаан тэргүүд чигнаалаа хангинуулж өнгөрөх нь нэн сүртэй. Тэр олон согтуу улсууд хүний урманд ганц  поогоо гарах нь байтгуай ядаж ам зөрж муудалцахгүй юм. Хэрэв тэгсэн бол нутаг санагдуулав байна гэж мэлмэрүүлэх юуны магад. Халамцуухан байсныг хэлэх үү. Цагдаа нь гэж цагдаа. Сүрийг үзүүлж алхаа л, торгоо л, энд тэндгүй бороохойдож унагадаг сан даа ууг нь. Харин энд тийм юм алга. Чимээгүй л эргэлдээд. Нутгийн минь цагдаа ах нар харсан бол нэр баасдлаа гэж уур нь хүрнэ дээ. За нэг иймэрхүү л юм боллоо. Хэдэн зураг авсын уул нь, орой оруулчнаа.

Испаанчуудын цус нь хавын халуун юм гэнэ лээ. Яруу алдар нь бадартугай!…гэснээс хүн гэртээ согтуу байж болниддэ. Муу нээмцүүдийг хожоосой гэж хэчнээнийг ч тулгаж уув. Байдгүү туучийнууд юмаа. Лу лу лу…. Лукас подольски ч гэж хүртэл гашгаравшд. За яахуу тээ, од орно гэдэг энэ шүү дээ. Батаа нэг хоёр гуруу гуруу гэж нэг айхтар зөнч гэхүү, исвоортчин гэхүү нэг хүү байнаа. Эхний өдрөөс л исваан гэсэн одоо яасан байна хар даа. Гэтэл энэ хүн бидоёр яасан байна… ноольтлоо л доо. Эхлээд дэмжсэн Поштугал… үргэлж дэмждэг Хорват.. баярлан дэмжсэн Орос.. нооль нооль. Хэзээний хүчирхэг Итаал, чавын чанга Гирмаан, битүү морь Орос.. бүгд л одтой аавын хүүгийн золиос болоо болоо явчлаа.
за ингээд халуун цэгийн хэдэн зураг оруулы. Гэхдээ өнөөдрийн Гирмаан Исвааныг маргааш оруулнаа. Эднүүс өмнөх нь. Өдрийн цагийн жирийн фээнүүд, Орос Испаан энтэр байгаан… Баярлаад байгаа нь Исваанчууд, гудайгаад зогсжаагаа нь Оросууд. Харин тэр мэр хүүхнүүд алийг дэмжсийн бөө мэд? Бүгдий нь өөрийн garaar авав гэж. Маргааш гоё финаалын аймар аймар зураг оруулна аа.

Союз нерушимый Свободный наро-одов…. гэж.

Оросууд Гoлландыг тэгж хожиж шөвгийн 4-т үлднэ гэж хэн санах билээ. Бут ниргэвээ хөөрхий. Тэр Аршавин гэгч ёстой л тосгоны улаан хүү байна. Павлюченко, Жирков, Торбинский, Семак, Зырянов… Бүгд л 20 гаруйхан насны, бүгд дотооддоо л тоглодог, бүгд хэний ч танил биш. Харин одоо тэд баатрууд болов. Тэднийг алдрын тавцанд аваачсан хүн нь мөнөөх Голландынх нь иргэн Гуус Хиддинк. Тэрээр муу багийг дээш нь гаргадгаараа алдартай.

Тэрээр анх 1996 оны дэлхийн аваргад Данийн шигшээ багийг хагас шигшээ тоглолтод хүргэж дараа нь хэний ч мэдэхгүй Өмнөд Солонгосын шигшээг 2002 оны дэлхийн аваргад бараг л “түрүүлүүлсэн” билээ. Тэр жил Солонгосчууд хэсэгтээ Польш, Португалийг хожиж хэсгээсээ нэгээр гарсан. Португаль гэртээ харьж байв даа. Хагас шигшээд Испанийг бут ниргэж ид шидийг бүтээсэн. Харин дөрөвний нэгд Германчуудад хожигдож нэг юм “больж” билээ. 1:0 -оор л хожигдсон доо бас. Тэгээд 4-р байрт орсон. Тэхэд ч битүү морьд олноороо гарч ирсэн жил. Тэр явдлын дараа мань хүний дасгалжуулсан ёстой “юун Австрали” 2006 оны дэлхийн аваргад хэсгээсээ 2-р шалгарч байв. Харин 2 билүү жилийн өмнө Оросууд түүнийг “мөнгө цохин” багтаа авчирсан.

Оросуудын бодол талаар болсонгүй ээ. Тасалдах битгий хэл бүдгэрэн алга болох шахсан Оросын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн алдрыг дахин тод цуурайтуулж чадлаа. Ван дэр Саарийн хаалганд хийсэн бөмбөгүүд бол санамсаргүй гоол огт биш. Голланд шөвгийн 4-т үлдэж чадаагүй нь хайран боловч Оросын хэдэн “хэдэн хүүхдүүдийн” гаргасан амжилт үнэхээр бахдам байлаа. Ван Бастений залуучууд үнэхээр шараа болох нь болсон. Ийм хэрэг тарьсан Оросууд дараагийн тулаанд яахыг нь харна гэхээс хорхой нь гозолзон буй олон хүн байгаа.  Хараад байх нь ээ хурд хүч гэж өөлөх юм алга. Хэзээний хашир туршлагатай тоглогчид шиг. Алтын төлөө үзнээ гээд зогсож байхад гайхаад сүйд болхооргүй л харагдна лээ. Гэхдээ тэдний урд Итали Испанийн аль нэг нь хөндөлснө. Аль нь ч аймаар даа.  Тэдний хожил тохиолдлых байв уу, эсвэл… гэдгийг л харцгаая.

Оросуудын дараагийн тоглолт 6.26-нд Австрийн Виэн хотод болно. Давай ребята, вперёд! гэе дээ.

Энэ доор байгаа зураг дээрх чинь мөнөөх Гуус Хиддинк. Орос хөвгүүдээ хараад баярлаж байна. Өчигдрийн л зураг

Лүгхийсэн бүгчим халуунд 60 килийн тэргэнцэр түрэн бөөгнөрсөн өвсөн дундуур зүтгэлэх гэдэг жинхэнэ ял ажгуу. Хадагч машин нь зурвас мөр үлдээн явна. Тэр зурвас дээгүүрээ дахин явах ёстой. Дараа нь хажуугийн ширэлдсэн өвсийг. Энхэл донхол ихтэй, уулын хажуугийн газар. Нэг өөдөө, нэг уруу. Ёстой л тэнхээ барсан ажил байна. Бараг 2 жил өвсөнд нь гар хүрээгүй бололтой. Өөртэй нь чацуу болтлоо ширэлдэж ургасан хатсан хатаагүй өвснүүд. Нар байрнаасаа хөдөлдгүй ээ, тэнгэрт хумсын чинээ ч үүл алга. Хадагч машин нь хахаад үе үе унтарчна. Татаж асаанаа тэрийг. Хүчтэй гэгч нь огцом татах хэрэгтэй. Эхэндээ ч яахуу. Бага байхад хажууд охид хараад суучxаар яадаг билээ тэрэн шиг л ажиллаж байна тэр залуу. Тэр муу  машаанд бяр гаргаж байна гэж юүүхүү. Агаараар дүүрэн бужигнасан хуурай, нойтон өвсний үйрмэг. Нойтон биеий нь өвч бүрхий л гэжаагаам шиг ирж наалдна. Хамар ам, нүд рүү нь шигээд орохдоо дуртай бас. Өвсний эхүүн үнэр дээр хадагч машинаас ялгарах дизелийн шатсан гашуун утаа нийлээд самалдаг нармайг ч мөн зовоож байнаа. Машинаа гулдчин ухарч явжээж 2 ч удаа халгайн бут руу яваад орчлоо. Монголынхыг бодвол харин ч гайгүй түлэх юм, гэхдээ л халгай бол халгай. Хоёр нүцгэн шилбэ нь түлэгдэж хорсоод ядаж байхад дээрээс нь хөлс урсаад давслаад өгнө. Нэг мэдсэн цээжин дээр нь цус урсаад хатчиж. Нэлээд их юм. Нэгэн нүсэр шавьж л цоо гатгасан болтоймаа. Биеэ хартал өрөөсөн гар дээр нь 2 ч удаа тийм болчиж. Тэгжээтэл харсаар байхад нь гэдсэн дээр нь нэг муухай булиа амьтан ирж суунгуутаа хушуугаа шигтгэв. Гараараа ширвэхэд бие нь хөндийрсөн ч хушуу нь сугарахгүй юм. Цухалдах гээд байгаа уураа гарган хийстэл нь нясалж орхив. Түрүүнээс хойш цусанд шунасан нисдэг араатнуудын идэш болж байснаа анзаарахгүй л зүтгээд байсан байна шүү. Хамаг бие нь агзас хийн бушуухан алхаж, сунаж хэлбэрээ алдсан муу майкаа олж өмслөө. Тэрнээс хойш байсгээ л хөл гараа хардаг, амьтан байна уу гэж илж үздэг болов. Өвс хүрсэн ч нөгөөх чинь ирээд суучлаа гэж зарайгаад болох биш.
Мөнөөх л халуун. Хааяахан нэг салхи сэвэлзэх боловч машины бөөрөөр үлээгдэн гарах нунтаг өвсийг нойтон биен дээр нь улам л овоолхоос өөр шидгүй. Бүрх малгай, майк, шоортных нь ар хэсэг нойтон болсон байна. Бороо ороогүй л байлтай. Кээт нь гэж нов ногоон юм, дотроо өвсөөр дүүрэн. Өвсөн бүрхүүлтэй бие нь ч таагүй санагдаад байгаа болтой, хааяа арилгах гэж оролдох юм. Гээд нэгийг унагаахад 100 ирж наалдхаас хойш яаая гэхэв, өвсөн хүн шиг л байжээхаас.
Ийнхүү нуугдах сүүдэр ч үгүй хар халуунд дагнан ажилласаар 3 цаг өнгөрлөө. Нэгэн удаагийн эгнээ  шилжүүлэх үед тэр туйлдан ядарсанаа гэнэт мэдрэв. Бас гэнэт ходоод нь хоосроод явчлаа. Дураар эдлэн байсан машаанаа гэнэт даахаа болилоо. Нөгөөхөд нь ахиа л бөөн өвс чихэлдээд унтарсанд түрүүнээс хойш ганц татаад асааж байсан тэрээр энэ удаа хэд хэд татаад дийлсэнгүй ээ. Тэнцвэр алдан хойшоо гуйвалзан, хоёр гурав алхаж ч байх шиг. Нүд рүү нь зогсоо зайгүй урсан орж найгүй хорсгох хөлсөн дуслууд,  час час хийх хоёр шилбэ, хомхой амьтны хазсан газруудын чимчигнээ, загатнуулаад байгаа өвсөн бүрхүүл, хамар хорсгох гашуун утаа, өвсний эхүүн үнэр,боломж гаруул хушуугаа шигтгэчих гээд байгаа араатнууд, түлээд өгий гэжаагаам шиг шарах нар, цээж дарах бөгчим агаар…. Баруун гарынх нь алга 3 газраа цэврүүтэж нэг нь аль хэдийнэ цоорчиж. Ууж байсан ус нь ч дуусчлаа. Хамаг хувцас нь зунгааран наалдна. Саaaйхан хүйтэн шүршүүрт зогсох юм сан. Саaaaйхан халуун шөл идчээд амрах юм сан. Өвдгөө тулан хэсэгхэн зогсоё байз. Машинаа унтраалаа. Бачуурч байна. Яммар адгийн ажил вээ, шайсэ, түй !! Гэнэт тэр муу машины нь онхолдуулж орхиод харьмаар санагдав. Бүр эх нутгаа ч мөрөөдөв. Ингэж ч зовох гэж. Нулимж….. өвснүүдий нь өшиглөж….. хийстэл нь бүгдий нь чулуудчаад, эхнэр хүүхдээ аваад харьхийн сан. Нутагтаа юм сан бол заяа нь ингэхгүй дээ.

- Ядарч байна уу? (ёоо дураак чинь хүн цочоочxы. Муур шиг чимээгүй ирдэг хүүдий вэ яасан!)
- Хөөх чи яасан сайн ажиллаа вэ, ямар хурдан юм бэ. Гайхалтай! хохохо…..
- Баярлалаа.
- Ямар нэг юм уух уу?
- Ус ууя.

Сайн ч хийсэн, муу ч хийсэн гайхалтай гэж хэлдэг хүмүүс. Худлаа инээж байгаад хамгийн хэцүү ажлаа аль болох хямдханаар хийлгэчих гээ л.  Эргэж хараад машаанаа түрэн алхлаа. Ахиад л яландаа.

Хөөе хүүхээ энэ чинь ажил! Энэ чинь зүгээр л АЖИЛ шүү дээ. Ажил бол амьдрал. Амьдрал ганцxан чиний амьд байгаагаар чинь илэрхийлэгдхээ болиод удаж байна. Чи гал алдаж болохгүй. Чи ажиллах дуртай биз дээ. Чи ажлыг хэнээс ч дутахгүй нуга нуга авсаар л ирсэн биз дээ. Ширээ тохойлдон компьютэр ширтэн суудаг ажлаа санаж үхлээ юу. Түгүүл энд яах гэж ирлээ. Хэнд ч хэрэггүй болохтойгоо уралдаж номын дуу сонсы гэсэн үү.
Өнөөдөр түгүүл дэндүү хүнд өдөр байлаа гэж үү. Үгүй ээ өнөөдөр чиний азтай өдөр. Чи бас л нэг ажил олоод хийчлээ. Худлаа инээсэн тэр залууд чин сэтгэлээсээ баярлалаа гэж хэл. Бусдад нь ч бас.  Цэврүүтэй алга, хорсож байгаа шилбэ чинь-ажлын амт, харин түрийвчиндээ хийсэн ажлын хөлс чинь-амьдралын амт гэдгийг мэдэж аваа залуу минь.

Энэ орой гуруулаа шпагээт идэв. Эхнэрийн гарын хоолнуудын нэг. Улбаалангуутаа өөр нэгэн царай муутай гоймонг баахан дурсав. Багын сайхан амт…. Харин ээж долоо хоногийн ихэнхийг тэрүүгээр тагласаар байгаад тухайн үедээ баахан уйддаг байсан болуу. Нарийхан цилиндр савлагаатай (цаасаар ороогоод наацан), сорохоор гацар гуядаад байдаг. Халуун гоймон ч час хийтэл авна шүү дээ. Уурагжуулсан гоймоон гэж. Яриа ч дуусч, хооллож ч дуусав. Хоолны дараа хүүгээ тавгаа долоо гэсийн. Хоолой нь өвдөхөө болино, миний хүү сайн долоо гээ л. Аав ээж нь өөрсдөө долоож үзүүлээ л. Долоолгох гэж хэрэндээ гичээсэн ч талаар боллоо. Тэрээр эрс татгалзсан.  “Яахын, эрүү муухай болчоод байдын!!” За яахуу тэгжаагаад сургана даа чамайг гэж дотроо “занаа л өнгөрлөө”.
Энэ алаг бөмбөгөөр наадаж байгаа улсуудын ардах хэдэн зуун сая балиашгуудынх нь хоолой сөөж гүйцжаагаа байхаа. Хэчнээн ч айлын таазны шохой ховхорч, хэчнээн нь зурагтаа цонхоор шидсийн бөө мэд. Өнөөдөр Түрэгүүд Чехыг гуруу хоёроор хожиж хэсгээсээ шалгарах эрхийг өлхөн олж авлаа. Эхэндээ 2 гоол алдаж бажигадсан ч 3 гоол дараалаад хийчхийм даа. Хоншоортой залуус. Тэр Чехууд уг нь батаардаа л найдаж орж ирсэн улс. Дэлхийн шилдэг хаалгач, хаалганыхаа урд хана мэт зогсдог Петр Чех энэ удаа хана шиг биш, хугархай араам шиг л байв. Сониноос Түрэгүүд сэлгээний хаалгачгүй юм шиг байлээшд. Хаалгач Волкан Дэмирэл нь Чехын тоглогчийг цүпээрийдаж унагасныхаа төлөө талбайгаас хөөгдсөн. Тэгсэн оронд нь саяхан талбайд гүйж явсан нэг тоглогч цамцы нь өмсөөд гараад зогсцон байдым даа. Томдцон хар цамцтай, доогуураа улаан шоорттой жижкэн хаалгач хэхэ. Заа баахан хаалгач ярьчвуу даа.
Наадмыг зохион байгуулагч Шивцаар өнөөдөр Португальтай нэр төрийн тоглолт хийж 2:0 -оор хусаад хаясан. Болж дээ. Янз бүрээр таамаглаад  яахав, орхий. Маргааш Австри нь Германыг… за арай ч үгүй байлгүй. Гэхдээ л 2 гол тоглогч нь орохгүй болсон шд Германы. Юмыг яаж мэдэхэв, од гүйнэ гэдэг аюултай. Тэгээд Хорват Польшийг хожих нь баталгаатай…. заза болтугай болтугай, ерөөе!!! Хэхэ Германы балиашгуудыг тоохгүй байна уу, би ч өөрөө Германд “талтай” хүн уг нь.
За ингээд дөнгөж (!) эхний хэсгээс багууд шалгарч байна. Аймар аймар юм болно доо болно. Маргааш орой хань олдвол исджооных нь гадуур явж үзий гэж бодоо л байна. Ганцаараа ч гэсэн явнаа зус, яады.
Алаг бөмбөгийн яриа урт болжийноо тээ, МОРЬ. Ямар ч хамаагүй үг шууд хэлэхгүй бол буцаад орчиж магадгүй. Морь гэцэн үү тээ. Морь унах ч сайхан шүү, гэхдээ би хамаа намаагүй морь унаж чадахгүй ээ, ойчно. Хэдэн жилийн өмнө хөдөө очоод хэд хонож байсан үеэр наадам болж таарсын. Хөдөө ч гэж энүүхэн ойрхон л доо. Налайхаас ч наана. Төмөр замын 40 жилийн ой гээд. Тэр голын хэдэн залуустай бас хампаанлцан. Тэгээд бүгдээрээ наадамд явах болсон чинь надаа морь олддоггүй. Хажуу айлын нэг гүүг гуйж аваад, хазаар ч байхгүй, хөгиийн нэг цулбууртай. Явы гэсэн чинь эмээл байдгүй ээ. Морь болоод морьны хэрэгслээр гангарах талаар надад ойлголт үгүйн дээр баахан хэнэггүйг хэлэх үү. Тэхээр нь нөгөө талынхаа айлаас нэг тохош гуйж аваад нэг юмаар уячлаа. Арай ч дээлийн бүсээр ороочоогүй байхаа. Тэгээ л нөгөө хэдэн залуус, банди нартай чинь дөрөө харшуулаа л… гээ л ярих байх даа дөрөө байсан бол. Тэднүүс дөрөө харшуулж, би дөрөөнд нь пүүзээ үе үе хүргээ л явжээсийн. Гэрээсээ жоохон холдонгуутаа бүгдээрээ буугаа л өврөөсөө архи гаргаж тойруулнаа болоогүй. Нэгээр ах нэг нь нэгээр дүү нэгийгээ “ахын дөө уух болоогүй ээ!, гэхдээ яахуу май, нэг татчих”. Тэр нь жоохон доожоо муутай л болохоос ямар юмаараа дүү байхав дээ. Багаасаа баавар орно шүү энэ хүүхдүүд. Тэгээд нөгөө юмаа барчингуутаа мордоо л гүүүүүүг гээд алга болж өгсөн. Би гэж  нэг мануухай цоохор гүүнийхээ дэлнээс зуурцан, хоёр хөл нь савлаа л… Наадмын талбай дээр очсон банди нар чинь нөгөө амссан юмандаа худлаа халчдымуу, найгаж давхина гэж жигтэйхэн. Үүдэн хоймрын газар л мориндоо ташуур өгөө л огло харайлгуулчхын, морь нь ганц харайгаа л хүрэх газраа хүрнэ, амы нь шазайтал татаа л зогсооно. Хүүхнүүд айж орилолдно. Банди нарын бах нь ханаж цээжээ улам түхийлгэнэ. Харин намайг бол наадамчид шоолоод л байх шиг байсан. Юу унацым пээ!! л гээ биз хэ. Харин буцах замд бидэнтэй айл амьдрах нэг охин нийллээ. Аав нь түүнд хамгийн сайн морио барьж өгчээ. Хурдан удмын, тухайн бүсийнхээ наадамд хэд хэд айрагдаж байсан гэнэ. Жоохон шогшуулж байгаад банди нар тэссэнгүй мөн л гүүглээд  давхичлаа. Oхины морь ч сум цойлоод алга болсон, биднээс хамаагүй холдсон хойно нэгэн жижкэн хөтөл дээр мань охин мориноосоо нисэж байгаа харагдсан, морь нь цаашаа эмээлээ гэдсэндээ аваа л бараа тасарсан. Маниус ч айсандаа архи нь гарсан амьтад тойроо л тойроо л үсрээ л үсрээ л бууцгаалаа. Ядаж байхад юун муухай том том чулуутай газрав. Тэгээ л нөгөө охиноо нэг нь мориндоо сундлаа л….алхуулаа л, бариач хайгаа л. Бүгд дуугаа хураасан, ааваас нь айсан хүүхдүүд. Орой нь хот руу эмнэлэгт хүргэж өгсөн дөө. Тамирчин охин, гайгүй өнгөрсөөн. Одоо хар ирвэсд явдaг хэвээрээ болуу гүү болуу.
Морь гэцэн биш ямар муухай урт юм болов оо. Болихгүй бол…

     Өглөөнөөс хойш манай хажуугийн айлд шуугиан тасраагүй билээ. Бөмбөр ч нижигнэх шиг. Хэдэн өдрийн өмнө хашаан дээрээ хатгацан байсан улсынхаа улаан цагаан хосолсон далбаагаа өнөөдөр бүр томоор сольсон байлаа. Гудамжаарх машаан тэргүүд нь мөн тийм бэсрэг тугнууд хийсгэсээр бараг хагас сар болж байна. Хүн болгоны ярианы сэдэв ч голцуу тэр нэг үйл явдлын талаар хөврөөд мөн хагас сарын нүүр үзэж буй. Энэ нь хүн төрөлхтний бодож олсон “бийн тамируудаас” хамгийн олон хүн хамардаг нь болох хөлбөмбөг хэмээх гайхамшиг билээ. Энэ удаа европын улсуудын шилдэг 16 багийнхан хэн нь “жинкэн хөлбөмбөгчин” болохоо үзнэ.
     Евро 2008-н нээлт нь Швейцарьт, хаалт нь Австрид болох юм гэсэн. Өчигдөр нээдгээ нээгээд одоо 4 дэх тоглолт нь Герман Польшийн шигшээ багуудын хооронд өрнөж байна. Подольски 2 гоол хийгээлэхлээ. Клозэ- Подольски, Швайнштайгэ-Клозэ-Подольски. Залуучууд аймар байна. Германы шигшээ үнэхээр л хөлбөмбөг яаж тоглодгийг харуулж байна.
     Түрүүхэн харамсалтай явдал болж Австрийн шигшээ Хорватад хожигдсон. Биеийн чилээ гаргангаа цонхоор харсан чинь хөршийх маань тэнгэр өөд сунайтал хатгасан далбаагаа бөхийлгөж байх юм. Хөлбөмбөгийн фээнүүд шиг доргио нь өөр хаа ч үгүй ээ. Тэд сэтгэл зүрхээрээ хамт байж, хожигдож орхивол улс даяараа гашуудал болон уйлцгааж хожвол хэдэн өдрийн баяр наадам болцгоож, хэрэв томоохон наадамд түрүүлж гэмээнэ “засгаас” амралтын өдөр зарлах нь бий. Хэдийгээр тэмцээнийг зохион байгуулагч орон ч гэлээ өнөөдөр хөлбөмбөгийн бурхан Австрийг харж үзсэнгүй. Тэмцээний 5 дахь минутад торгуулийн цохилтоор нэг бөмбөг алдаж тэр чигээрээ тололт дууссан. Харин ч Хорватад арчуулахын байх гэсэн эн тэнцүү, сүүлдээ бүр илүүрхсэн тоглолт хийж байхын. Австри түрүүлчүүл яанаа гэсэн яриа гадуур багагүй гарсын уг нь. Хөөрхий дөө дэмий яриа гэж бодсон харин өнөөдөр хараад байх нь хэсгээсээ гарцан явжаахад гайхахааргүй л байгаам байлээ. 2004 онд Грек яалаа даа. Япон Солонгосчууд дэлхийн аваргыг зохион байгуулаад яаж дуулиан тарьж байв. Бурханд арын хаалга байдаг болтой юмаа.
      Өчигдөр нээлтээ хийгээд Швейцарь Чех, Португаль Түүрк гэсэн 2 тоглолт болсон. Чех нэг нойлоор, Португаль хоёр нойлоор хожил авцгаав. Сүүпр одын маань тоглолт харагдахгүй л өнгөрлөө. За тэгээд сүүпрүүд ч хэрэгтэй үед л  багаа аварна уу гэхээс жирийн үед ч “жирийн” л байх нь их. За бас алдаг ч улсууд даа. Ялангуяа тоглолтын хувь заяа торгуулийн цохилтоор шийдэгдэх үед. Миний хувьд Португалийг дэмжиж байгаа. Рональду урагшаа. Пэпэ, Гэкү урагшаа!  Уг нь Стийвэн Жираар, Бээкхэм, Тэрр………….. заза ярихгүй ээ, шившиг хэ.

Ямар хүнийг нь өчүүхэн гэчээд, ямрыг нь агуу гэхийм бэ. Энэ ойлголт нь ахуйн “хэрэглээ” биш болохоор стандарт хэмжүүр гараагүй юм шиг байгаан. Энчээ нийгэмд алдаршсан “бүтээгч, түүхэн хэн нэгэн”-ий тухай ярих гээгүй шүү. Зүгээр “хүн” гэгчийг нийгмийн талаас нь харж жаахан “бодож суух” санаатай.
Багадаа каучукан ултай гутал гэгчийг харж, барьж үзсэн юм. Шууд л таалагдсан. Дараа нь каучукаар хийсэн бусад эд зүйлстэй зөндөө л “учирч” эдэлж хэрэглэсээр тэр материалд дурлавшд. Цаанаа л нягт, бат бөх, тэгсэн хэрнээ зөөлөн. Ихэвчлэн сайхан бор шаргал өнгийнх байдаг. Байгалийн өнгө нь ямрыг мэдэхгүй юм. Халуун дулаан энерги сацрааж, хүмүүсийг баярлуулж явдаг хүмүүс надад каучук шиг санагдах болов. Тухайлбал улс төрч Бат-үүл, Бат-эрдэнэ аварга, е.с С.Баяр (энэ хүнийг улсууд тэгж бодохгүй байж болох юм) нар энэнд их ойрхон гэж боддог юм.
Харин мебель “таалагдахаа больсоор” бас л удаж байна даа. Хүйтэн, хахир, маш хатуу “бодгалийн” шинж чанарыг илэрхийлдэг. Хүрэн өнгөтэй бол бараг айдас төрүүлэн алдана. Ийм шинж чанарын улсууд гаднаасаа “хүчирхэг хүн” гэж харагдах нь бий. Хатуу шүү дээ, хатуу. Н. Энхбаяр, Ч.Улаан, найруулагч И. Нямгаваа нараар жишээ авчий. Сайн мэдэхгүй ч гэсэн. Тэгж  л санагддаг юм.  Гэвч материалынх нь бат бөх талаас ярисан ч каучук амьдрах чадвар хамаагүй илүү. Энэ хоёрын дунд бол хужаа пиавар, цаасан сэнс, үдээр, аяга угаадаг порлоон, паалантай сав мав байнаа байна. Жишээ бодоод бодоод олчихоо хүндэт уншигч нар минь. Хар мянгаараа байгаа хэ.
Би өөрөө “том” этгээд бишээсээ биш ч гэсэн зарим хүн өчүүхэн санагдах үе байх. Хүнээс ирэх цохилтыг  (мэдээж шууд утгаар нь ойлгох уншигч байхгүй л дээ) даагаад гарчих нуруугүй, түүнчлэн ганц үг газар гээхгүй юм шүү гэж хичээж байгаа аятай, маш их хартай, маш их болгоомжтой (энэ ч бараг синдром тал руу гаа орох байх) хүмүүс байна. Эрэгтэй хүн тийм бол бүр бэрх этгээд болно байх даа. Улсууд зарим нь тийм хүмүүсийг “үхлээ л дээ” гэж дүгнэдэг юм байна лээ. Зөв л дөө. Харахад нээрээ ч үхлээ л дээ гэмээр байдийн. Энэ дээр нь нэмэгдээд “БИ, зөвхөн БИ” гэдэг өвчин тусчуул бүр ч шижир.
… ямар ч боловсролгүй, англи хэл ч мэддэггүй амьтан ш д гэж нэг нөхөр бас нэг нөхрийн тухай надад ирж шивнэв.
-Тэгээд ?!
-харин тэгээд шал тэнэг л амьтан байхгүй юу.
-аан.
-   … үнэн тэнэг, хөдөөний царайлчаад, ёооё. Би тэрийг “мэднээ” ямры нь.
Ингэж хэлчээд санаа нь амарч байгаа болтой юм. Харахад ханагар сайхан л эр дээ уг нь. Харин ухаан, сэтгэл 2 нь ганцхан төө юм санжээ. Дэмжихгүй удаан сонсвол нүүр царай яриад, сүүлдээ “сүүдэр нь хүртэл тэнэг хэлбэртэй” гэж ярих нь байшд. Ийнхүү “3 дахь” хүний тухай муучлан ярих сонирхолтой хүн үүнийгээ эртхэн дарахгүй бол цаашлаад “ул шагайх” гэсэн бүр ужигт өвчин тусах магад. Боловсролгүй гэдэг хэмжүүр нь ч сонин. Ингэж дүгнэдэг хүмүүс цөөнгүй таардаг. Голчон өөрсдөө оюун санааны хувьд “шим шүүсгүй” улсууд байх юм билээ. Боловсрол гэж ер нь юу ч юм. Боловсорсон л хүнийг хэлдэг байх даа бодуул. Хэзээ ч боловсорч дуусдын байгаан. 2 диплом авчуул боловсролтой болчих болуу.
Угаас хүн бүр өөрийн гэсэн дагаж мөрдөх дотоод зарчим, амьдралыг үзэх үзэлтэй. Юм үзэж, нүд тайлахын хэрээр тэрхүү философид нь өөрчлөлт орж болох боловч “гол яс”-аа сольтлоо хувирдаг хүн гэж байхгүй байх. Бүр шашнаа сольсон ч. Гагцхүү өөрийн философийг хамгийн зөв нь гэж мэтгэх нь “би зүгээр ингэвэл яадгийг л харуулах гэсэн юм” гэдэг шиг л юм болоод байх шиг байдийн хараад байхад.

үргэлжлэл бий…

Өчигдөр орой 17 цагаас манай хүүгийн “сургуулийн баяр” болов. Ээж нь завгүй, аав нь амармаар байсан тул хариугүй л арга хэмжээг нь тасалчих дөхөв. Анхных нь “юм” болжийн доо энэ чинь гэж бодоод хүүгээ хөтлөөд гарлаа. Сургууль дээр нь очсонд хүүхдүүдийг гадаа үлдээгээд эцэх эхчүүдийг сургуулийн барилгын дотор талын талбайд цуглуулав. Тайз зассан, хөгжимчид ч ирсэн байна. Тэгж тэгж хүмүүс шуугиад явчихаар нь хартал Albania  гэсэн нэр бүхий далбаа толгой дээрээ өргөж барьсан хэсэг хүүхдүүд гараад ирлээ. Бодвол Албаничууд л бололтой хэдэн улсууд алга ташин инээлдэж байна. Тэгээд цаашаа улс орнуудын хүүхдүүд тус бүрийнхээ далбааг барин цувралдсаар байна. Болгар, Хятад, Чех, Хорват…..
Сэтгэлд минь Монгол гэж гарч ирэх л байгаа даа гэсэн бодол эргэлзээ төрөөд болдгүй. Айдас гэмээр юм уу даа. Тунирхал ч гэж болох. Юм юманд мэдэгдэж дурдагдахгүй өнгөрдөг болохоор үнэндээ бардам итгэл алга. Тэгээд ч манай хүү л Монголоос сурдаг юм. Хүүхдүүд гарч ирсээр, тухайн орных нь эцэг эхчүүд алга ташин баяр хүргэсээр. Тэгтэл ч Монголын далбаа гараад ирлээ. Хүү маань ганцаараа. Сая өмсөөд гарсан шар цамцтайгаа. Далбааныхаа зураг бүхий том цаасаа байдгаараа өндөрт өргөцөн байхын. Сэтгэл хөөрч, хоолой бачуураад явчлаа. Тэр олон хүн дунд хүү бид 2 “ганцаарханаа” Монгол. Ямар ганцаараа шүгэлдэлтэй биш. Зураг л дарж амжив. Том арга хэмжээ биш ч гэлээ, “хүүхдийн” л баяр байсан ч гэлээ Монголоос… гэж зарлагдаад далбаагаа бариад гараад ирэх хүүгээ хараад сэтгэл догдолж, бахархал, омгорхол, баяр баясгалангийн дээдийг мэдрэв. Хаалгаар цуврахдаа цуварч, шахалдахдаа шахалдаж, алга ташилтаар угтуулан гарч ирж байсан хүүхдүүдийн араас ганцхан хүүхэд алга ташилт ч гүй гарч ирэх нь “соньхон” байсан хэдий ч дуудах нэртэй байх гэдэг тэнгэрлиг сайхан мэдрэмж ажгуу. Хүү маань харин ч бахархам мундаг харагдаж байлаа.
Тус сургуульд 27 улсын хүүхэд сурдаг ажээ. 27 улсын далбаа. Харин хэчнээн үндэстэн байгаа нь даанч мэдэгдэхгүй юм. Тэс өөр үндэстний хүү тэс өөр улсын далбаан дор гарч ирж байж ч мэднэ. Хүүгээ хараад инээж байгаа ч зүрхэндээ гунигтай эцэг эх энэ олны дунд зогсож байхыг үгүйсгэхгүй. Дунд нь алтан соёмбот хөх улаан далбаа хэчнээн дотно, хэчнээн бахархалтай харагддагийг яс махаараа мэдрэв.  Бид азтай улсаа. Хэрэв аав нь “амраад” сургуулийнх нь баярт очоогүй бол нутгийн минь далбаа өргөгдөхгүй байх байжээ. Эсвэл ази царайтай гээд хятад хүүхдэд бариулах байсан байх. Барьж гарсан далбааг минь дараа нь хэрхэх байсан бол.

Хаа ч явсан харь гаригаас ирсэн юм шиг байдаг байсан Монгол хүнийг нэг үеэ бодвол дэлхий гадарлах болсон байна. 10 хүний ядаж 2-3 нь ч гэсэн “аан Монгол уу”  гэж хариулхаар болж. Гэхдээ бид хаа ч явсан цөөдөх юм даа. Олуулаа л болох юм сан. Илрээд байгаа энэ их газрын баялгийнхаа тодорхой хувийг хүн амаа өсгөхөд зарцуулах ямар нэгэн ажил хийгдэх л байлгүй дээ.

Арга хэмжээ тараад бужигнасан олны дундаас хүүгээ олж авлаа.
-Аав! би улсын тугийг мандуулсан! гэсээр хүү маань ирж гараас хөтлөв… Тиймээ хүү минь чи улсынхаа тугийг мандууллаа. Өнөөдөр чи улсынхаа далбааг өнгө дүрс төдий ч гэсэн, нэг их олон хүнд биш ч гэлээ ямар ч байсан өндөрт өргөн харуулж чадлаа. Харин миний хүү эрдэм мэдлэгийн оройд гарч, эх орон, элгэн түмэндээ хайртай том эр болоод улсынхаа тугийг дэлхийн нийтийн олон анги салбарт, сая живаа хүмсийн сэтгэл зүрхэнд нь мандуулаарай!

Хүүгээ сургуулиас нь аваад замын хажуугаар алхаж явлаа. Гангат гунгар ярьсан шээг.
-Аав би зөндөө олон өнгө хэлж сурсийшд
-Тийм үү үзий
-Шварц хар, блау цэнхэр……. рот улаан
-Хүрэн өнгө сураагүүмүү?
-Тэр чинь ямар өнгө байдаг билээ?
-?!
-….ааан !! Морьны хальсны өнгө үү! Арай сураагүй. Багшид хүрэн өнгө байхгүй юм шиг байлээ. Манай ангийн хүүхдүүдэд ч гэсэн. Надаа л байдаг. Би тэрүүгээрээ морь зурахдаа л хэрэглдийн.

Манай хүү сургуульдаа ганцхан Монгол хүүхэд. Морь зурдаг ганцхан хүүхэд байгаа даа гэж бодов.

Тэгтэл бидний хажуугаар нэг хар арьст охин гүйцэж түрүүлээ л гүйгээд өнгөрхийн.  Гүйхийн заяатай улсууд аа гэж. Богинохон шоорт, майктай. Тэгсэн хүү маань харснаа :
-Аав та энэнд битий ингэж хувцасла гэж хэлээч. Улам харлышд.
-Хаха эд нар чинь угаасаа ийм хар байхгүй юу. Хүү маань хөмсгөө бага зэрэг зангидаад түр зуур бодлогошров. Юу гэхий нь хараад л байлаа. Тэгснээ над руу харж: -Шиклаад шиг ийн тээ аав! гэдэг байгаа.

Гэртээ ирлээ. Манайх ч харин сайхан сэрүүхэн байна. Хэсэг сэрүүцээд хүүдээ гадаа хамт тоглоно гэж байж хэдэн төмс арилгуулахаар болов. Амьдралдаа 2-дохоо арилгах гэж буй нь энэ. Битүүхэн ажиглаа л байлаа. Хушуугаа унжуулаа л шуухитнаад арилгаад байна. Жижигхэн төмснүүдийг арай ядан гартаа атгаж барих аж. Тэгтэл нэг төмс гараас бүлтрээд нисчлээ. Араас нь ухасхийж газраас аваад эргэж суун ажлаа үргэлжлүүлж байна. Амандаа: -саван шиг үсэржаахдаа яадийн гэж үглэж байгаа нь тодхон сонсогдсон. Айхтар зүйрлэлээ шүү гэж дотроо бодоо л үл анзаарсан дүр эсгээ л суулаа.

Сая интернэтээс атмаан Семёнов гэж баахан харав хөөрхийг. Манай хүү 3-тайдаа орос цэцэрлэгт явжээсийн. Хөөрхөн хөөрхөн юм шулганаа л байдаг байсан. Тэгээд нээрээ юу билээ гээд хүүгээсээ асууж үзлээ:
-сколько тебе лет? Хүү маань юу ч бодолгүй хариулжаагаан.
-мне три года. Хэхэ одоо 7-тойшд уг нь. Сурсан юм нь тэр хэвээрээ байдийн гэнээ. Ер нь их сонин хүүхэд байгаа юм.

Латинаар уншиж сурж байлаа саявтар. Бид 2 сумо үздийн. Нэг өдөр компьютерийн дэлгэцэн дээр Асасэкирю Дашнямын зураг гараад ирэв. Дээд талд asasekiryu гэсэн бичиг байжийн. Энэ юүгнүү унш даа гэсэн чинь ингэж уншжийн гэнээ. Үсгэлжаагаан. Дэ.аа…аа……дааш….дааашняааа…м.  Хаха Францын сайтан дээр ямрымных нь Дашням гэж байхав дээ. Зальдах гээд дороо баригдав.

Сүүлийн 2 жил намайг их тамалсан даа. Нэг л төрлийн асуултаар.
-Аав!  хаалк чулуун хүн 2-н хэн нь дийлэх бол?
-Аав!  сүүпрмээн хаалк 2-н хэн нь дийлхүү?
-Аав! Манайх ер бусын гэр бүл байсан бол яахуу?
-Аав!  Ийксмээн баатмээн 2-н………..Өдөр бүр, тэгээд өдөржингөө. Ёстой л нэг ядаргаа гэдэг чинь энэ дээ. Харин сүүлийн үед гайгүй болчиж. Том болжаагаам болуу.

-Танай ангийн хамгийн хөөрхөн охин хэн бэ?
-Александра…. Тэхдээ тэр надаа таалагддаггүй ин.
-Яагаад?
-Нээх урт талх даавуунд боож ирээд идээдээдий….?!
Хэхэ тэр нь Түүрк охин л доо. Ер нь бүгд ангидаа идэх юм авч явдаг. Түүркүүдийн суртал угаас бидэнд маш харийх.

Анхааралтай хандаагүйгээс болж бид 2 амрах байсан өдрийн өглөө сургууль руу гаа явав. Хүү маань жаахан юм байж аливаад ер бусын хариуцлагатай ханддаг юм.  Сургууль руу нь ойртлоо. Хаалган дээр хэн ч байсангүй. Өө нээрээ өнөөдөр амрах байсийшдээ. Гэтэл тэгж хэлэхийн завдалгүй хүү маань холоос хараа л чанга чанга үглэж эхэллээ. “Би хоцорцон байна! Та нар намайг хоцроочиж! Сэрүүлгээ сайн сонсохгүй яасийн! “. Би ч дугай л хараад байлаа. Тэгснээ түрүүлээд гүйгээд өгөв. Гадна талын төмөр хаалган дээрээ очоод 2 гараараа барьцан, хаалгаа дугтраад “тээр! хоцорцон гэж хэлээгүй юу! одоо багш намайг загнана…… “. Хаха холоос харвал кинон дээр гардаг эрх чөлөөний тэмцэгчирхүү харагджээсэн.

Өчигдөр өглөө эхнэрт палааж авах санаатай хоёул гарлаа. Өлгүүрээс хэдэн палааж аваад кабин луу явлаа. Гадаа нь хүлээгээд байжээе гэсэн эхнэр хамт ороод хараад өг гээд хамт оров. Бүгдий нь л хольж сольж өмсөж үзлээ. Бас ч гүй хөөрхөн удав. Тэгсэн нэгнийх нь хэмжээг жаахан томруулхаар болж бас бус хэрэггүй болсон палаажуудтай хамт  аваад кабинаас гараа л ирсэн. Урдаас кабинд байгаа хүнээ хүлээж байгаа, кабинд орохоор оочирлож байгаа, дэлгүүрийн ажлтан энээ тэрээ гэсэн бөөн хүмүүс хараад зогсжээдийн. Бүгд намайг хараад нүд нь томорч байна. Кабинаас нэг залуу бөөн палааж аваад гараад ирэхээр хэн ч гайхна биз. Гаж маж, гомо амьтан л гэж бодсон байх. Нүүр шатаа л явчлаа. Буцаагаад сольсон палаажаа ацарч гаднаас нь өхдөө хоолой моолойг0оо засаад ч байх шиг.

Гэртээ буцаж ирээд ээж, хүү 2-н хамт дөрүүлээ хотын төвөөр жоол явав. Эдний нэг алдартай сүмийн барилгын хажууд жижиг загвар нь байдийн. Тэрний хажууд ээж, эхнэр, хүү бид 4 зурагаан датуулчаад. Тэгсэн ганцаараан нэг датуулчмаар санагдаад мөнөөх загварынхаа дэргэд дахин очлоо. Очсоноо бөөрөн дээр нь байгаа бичээсий нь хармаар санагдав бас. Саваагүй хог. Яадаг яадаг хэдэн онд баригдсан, хэдэн мээтр өндөр ч гэнүү дээ. Тэгсэн эхнэр хөөе Артаньяаан гэж  байна. Нээрээ зураг авуулах хүн шд гэж санаад учиргүй мишээгээ л эргэж хараад зогсоодох сон чинь юу вээээ!! Апраад барьсан бөөн шар шар охидууд тал саран хэлбэр гаргаад шаваад зогсцон байдаг байгаа. Апраадууд шаршар хийх чимээ гарав. Тэг дунд нь манай эхнэр инээд алдсан юм л байжаах юм. Энэ чинь зүүдүү гэсэн гув гуншаа дуу ч сонсогдох шиг. Нөгөө олон охид чинь намайг хараад инээмсэглээд ч байх шиг. Миний царай гэж ямар олигийн л юм байгаа аж. Шооконд ороод маанаг харцтай болсон монгол. Тэгээ л тэр охид инээдээ барьж яджээсэн байна. Намайг арагшаа хараад мэлийж байх хооронд Польшын жуулчид тэрхүү загварыг сонирхохоор хүрээд ирсийн байжээ. Тайлбарлагч нь тайлбарлах гээд байдаг, нөгөөдүүл нь зураг авах гээд байдаг, би наана нь хаагаад зогсцон. Тэгээд эхнэр маань дуудсан нь тэр юм санж. Гэтэл би! Чааваас гэж! Одоо тэр олон шар охидод зурагаа датуулчлаа яанаа! за бүр балайраад хадуураа явчлаа. Халуун наранд солиорчиж.

Миний ижий тийм ч мяндас зөөлөн хүн биш билээ. Як хийсэн егзөр л буриад эмээ. Нас нь 70 гараад алга болж өгсөн хүн. Одоо ч хөөрхий хүү минь охин минь л гэсэн эмээ болсон л доо. Гэхдээ л цоглог хэвээрээ байгаа. Наашаа гарахын үест утсаар ярьж байгаан бид 2:
-За ээж тэгээд сайн яваад ирээрэй. Ядруузай
-Хн! ямар 80 гарсан чуганц байгаа биш. Юунд нь ядардий!!!
-Яаая нээрээ манай ээж 73 тай билүү.
-Чи битгий тоглоо хийгээд байгаарай. Хаха ийм л хүн. Тэгээд бид 3  цаашаа дэлгүүр орлоо. Энд улсууд нь баахан үзэл суртал муутай. Гувц хунар үзжаагаад унагачуул орхио л яваад өгнө. Тэрий нь авч өлгөдөг хүн  байдаг. Ээж хараа л үглээд явна. “Энэ одоо яасан ухамсаргүй улсуудав, унагачаа л яваад өхийн….. Аваад тавьчиж болдгүйн байх даа….. Күйтр, хараагүй юм шиг л явчлаа” энтэр гээ л. Тэгсэн нэг мэдсэн ижий минь хажууд алга. Ижий наагуур чинь харагдна уу гэсэн эхнэр эргэж харснаа хүүшээ та гээ л татаад уначив. Очоо харсан хөөрхий муу ижий минь газар унасан нөгөө хувцаснууды чинь түүгээд, өлгүүрэнд нь өлгөөд явж байхын. Тэссэнгүй дээ хөөрхий. Ижий минь насаараа багш хийсэн хүн. Багшийнхаа буянаар хазгай зам руу халтьралгүй өссөн гэж ярих шавь нартай нь хэд хэд таарч байлаа. Хатуу ч хүн дээ. Эхний шавь нар нь одоо 60 гараа л явжийн. Нэр алдартай улсууд ч байдийн.

Тэгээд 4-лээ дэлгүүрээс гараад л явлаа. Гудманд хүмүүс нүүр амаа будаад хөшөө болцон улсуудын хажууд зогсож зурагаа датуулах дуртай байдаг. Ээжийг ийм хүнтэй хамт нэг датуулчих гэсэн чинь аль? гээ л харжээснаа нөгөөхийг чинь олж хармагцаа пээ ямар муухай юм бэ, яаж энэ муухай юмтай хамт зураг авхуулжаахын гэж авдийн.

Ам цангаад байхаар нь кола аваа л уулаа. Тэгсэн ээж бас загнаж байна. Та нар энэ муухай хар уусмалыг битгий ингэж их уужаагаачээ. Наад ходоод гэдэс чинь яаж тэсэхийн…. Хэхэ уусмал. Ээж минь химийн багш юмаа. Бүх юмыг нэр томьёогоор нь хэлнэ. Наатрийхолоор гэж мэгээл. Цагаан сар, шинэ жил милээр хүн амьтан байхад артаньян миний хүү хүүхдүүдэд уусмал хийж өг мөг татаагаа хаячдий. Аймар биз дээ. Танай хүүхдэд нэг айл ямар нэгэн уусмал өхкөөд байвал. Миний ижий сайхан гарын цоглог эмээ дээ гэж.

Үргэлжлүүлнээ. Надаас бусад нь үргэлжлүүлсэн л байна даг. Дижитал хамтлагийн Боби дий гэдэг хүүхэдтэй дуулсан нэг хөөрхөн дуу байхымаа. Баар хэсэхээ болий молий гээд. Тэрэн дээр 2 хоолойгоор үглэдэг хэсгий нь сонсоход үнэхээр гоё. Гэтэл төгсгөл хавьд нь нэг сонин нөхөр  муухай дугарахын. Үнэн муухай. Ц ц..  хайран дуу. Дуун дээр тиймэрхүү юм гарч ирэх үнэн таагүй явдал шүү.  Бас гараа угаажаахад гэнт час халуун ус гоожход амнаас өөрийн эрхгүй ” яа бяхлуу” гэдэг үг гарна.  Исүүл усанд оржаахад халуун ус тасарчуул, за тэгүүл ч бас яахуу, ганц хашгираа л савангаа арилгачна. Хүйтэн нь тасарчуул яалт ч гүй болно доо. Ямар шалзарч үхэлтэй биш. Бяхлуу бяхлуу гээ л суугаад байхаас яахуу. Нээх сайхан ном уншжээтэл дундаас нь ганц хуудас тасраад алголцон байвуул яахуу? Исүүл ислваарнаас? Яг хэрэгтэй үгтэй хуудас нь тасраад одсон байвуул? Бяхлуу л биз дээ. Гэх мэтчилэн тэгээ л дэмжжээсэн баг хожигдох, автуусанд муухай халуун байх, мийкрт нуль шороо пургих, өөрийн машинд үл ойлгогдох дуу гарч эхлэх, яарчаахад замын цагдаа зогсоох. Өчигдөр уухдаа гэрээсээ маангар хол газар пааркалцан байх. Байхгүй байна гээ л эргэнгүүт хөгийн цагдаа нь гараад ирэх. Тэр муу цагдаа нар ургадаг гэсэн үнэн байхоо.  За түгжрээ ч яахав, над шиг назгай гар бол үүрэглээ л суучна. Очих газраа утасаар хэлээ л, “түгжирчлөө”. Харин улайм цайм дайраад улам түгжээд байгаа гаруудын л духы нь цоолмоор байгаан. Бас Хакухо, Давгаа, Ама 3 хоорондоо таарчихаар хэцүү хэцүү. Аргагүй аргагүй залуус даа. Гээд яахав дээ, өндөлзөө л суухаас. Шөл халбагаджаахад гэнт яс зажлагдаж шүд ян гээ л явчих ч муухай шүү золиг гэж. Гэнт төгсөв.